M1:502 — در یکی گفته که صد یک چون بود‌ / این کی اندیشد‌ مگر مجنون بود

这句诗出自一个故事，讲述一位心怀叵测的犹太维齐尔为了从内部瓦解基督教，假意皈依，并篡改《福音书》，加入了大量自相矛盾的教义。鲁米在此处引用了他伪造的两条截然相反的诫命，以揭示其险恶用心。

前一句诗（M1:501）是维齐尔写入的神秘主义观点：“这一切皆为一体，见二者乃是斜眼之人。”这代表了苏菲派的核心信条——“认主独一”（Tawhid）。然而，紧接着这句诗（M1:502），维齐尔又写入了完全相反的、基于常识的理性主义观点：“一百怎么可能是一？除非是疯子（Majnun），谁会这么想？”

通过并置这两个无法调和的观点，维齐尔意在制造混乱，让信徒们在“一”与“多”、“神秘体验”与“日常理性”之间无所适从，最终对信仰本身产生怀疑。鲁米借此说明，这种内在的矛盾和分裂，正是灵性道路上的巨大障碍。它并非源自神圣启示，而是来自“敌人”的蓄意破坏。这节诗因此成为一个警示：真正的灵性智慧是超越表面矛盾的，而刻意制造的逻辑悖论则是破坏信仰的毒药。

این بیت بخشی از داستان وزیر یهودی است که با نفوذ در میان مسیحیان، قصد داشت دین آن‌ها را از درون نابود کند. او دوازده طومار با احکام و آموزه‌های ظاهراً معنوی نوشت، اما عمداً در آن‌ها تعالیم ضد و نقیض قرار داد تا پیروان را دچار سردرگمی و اختلاف کند.

در بیت قبل (۵۰۱)، وزیر در یکی از طومارها آموزۀ عرفانی «وحدت وجود» را مطرح کرده و نوشته بود: «همۀ عالم یکی است و هر کس کثرت می‌بیند، دوبین و احمق است.» اما بلافاصله در این بیت (۵۰۲)، در طوماری دیگر، دقیقاً عکس آن را می‌گوید: «چطور ممکن است صد چیز با هم یکی باشند؟ فقط یک دیوانه چنین فکری می‌کند!»

مولانا با کنار هم قرار دادن این دو دیدگاه متضاد، نشان می‌دهد که چگونه حقیقت، وقتی از منبع الهی و استادی حقیقی جدا شود، به ابزاری برای فریب و تفرقه تبدیل می‌شود. این تناقض‌ها مانند زهر و شکری هستند که در کنار هم قرار گرفته‌اند و تشخیص حقیقت را برای سالک بی‌تجربه دشوار می‌سازند. پیام اصلی این است که صرفِ داشتن یک سخنِ ظاهراً عمیق، به معنای حقانیت آن نیست؛ بلکه منبع و نیت گوینده نیز اهمیت دارد.