M1:519 — مر جمادی را کند فضلش خبیر / عاقلان را کرده قهرِ او ضریر

这节诗是鲁米对真主无限、矛盾而又和谐的大能的赞颂。它紧随前文，前文描述了真主的慷慨（جود）如何赋予大地生命，使其忠实地孕育种子。此处的诗句将这一思想推向极致。

第一行，“祂的恩典（فضل），令无情之物（جمادی）知晓一切（خبیر）”，指的是神圣的创造力甚至能渗透到矿物、石头等无机世界。在苏菲思想中，整个宇宙都以某种方式参与着对真主的赞美。鲁米在此指出，是真主的恩典唤醒了这种潜在的意识，使无生命之物也能“知晓”并回应其创造者。这不仅是诗意的想象，更是对一种宇宙观的表达：万物皆有灵，皆因神恩而显现。

第二行，“祂的威权（قهر），使有智之士（عاقلان）尽皆盲目（ضریر）”，则呈现了神圣力量的另一面。قهر在此不仅指愤怒，更指一种压倒性的、令人敬畏的力量或威严。面对这种绝对的力量，人类引以为傲的理性（عقل）变得无用甚至成为障碍。最聪明的人试图用逻辑去把握无限的真主，结果却只会陷入困惑与“盲目”。这呼应了苏菲派的核心教义：通往真理的道路不依赖于理智分析，而在于心灵的臣服与消融（فنا）。

因此，这节诗通过一个强烈的对比，揭示了神圣权能的悖论：它能赋予“无”以“有”（让无机物获得意识），也能将“有”化为“无”（让理性思维失效）。真正的“看见”源于神的恩典，而非人的才智。

مولانا در این بخش از مثنوی، پس از ستایش جود و بخشش بی‌کران الهی که حتی به خاک و جمادات نیز امانت‌داری و آگاهی می‌بخشد، به وجه دیگر قدرت او، یعنی «قهر» الهی، اشاره می‌کند. این بیت یک تقابل هنری و معنایی عمیق را به تصویر می‌کشد:

• فضل الهی: لطف و کرم خداوند چنان قدرتمند است که می‌تواند قوانین طبیعت را دگرگون کند و به یک شیء بی‌جان (جماد) مانند خاک یا سنگ، نوعی آگاهی و خبرگی ببخشد. این اشاره به ابیات قبل است که خاک را «امین» و پذیرای دانه‌ها می‌خواند.

• قهر الهی: در مقابل، قدرت و غلبهٔ خداوند (قهر) می‌تواند عاقل‌ترین و هوشمندترین انسان‌ها را از درک حقیقت محروم و نابینا (ضریر) سازد. «عقل» که بزرگترین موهبت انسانی پنداشته می‌شود، در برابر ارادهٔ الهی هیچ استقلالی ندارد و اگر خداوند اراده کند، همین عقل حجاب راه می‌شود.

نکتهٔ اصلی این است که وجود و آگاهی، یا کوری و جهل، صفات ذاتی موجودات نیستند، بلکه تجلی فضل یا قهر خداوند هستند. این دیدگاه، انسان را از غرور به عقل و دانش خود باز می‌دارد و او را به منشأ اصلی تمام توانایی‌ها، یعنی خداوند، متوجه می‌سازد. در منطق عرفانی مولانا، یک سنگ آگاه به امر الهی، از یک عاقل مغرور و نابینا به حقیقت، برتر است.