M1:630 — آن زمان که می‌شوی بیمارْ تو / می‌کنی از جُرم استغفار تو

مولانا در این بخش از مثنوی، در حال بحث درباره‌ی اختیار انسان در برابر تقدیر الهی (جبر) است. او برای اثبات وجود اختیار، به یک تجربه‌ی ملموس و همگانی اشاره می‌کند: بیماری.

وقتی انسان سالم و قدرتمند است، ممکن است غافل باشد و گمان کند که مجبور است و اختیاری از خود ندارد. اما همین که بیمار و ضعیف می‌شود، حجاب غفلت کنار می‌رود. در آن حالتِ ناتوانی و درد، انسان به طور فطری متوجه اعمال و خطاهای گذشته‌ی خود می‌شود. زشتی گناهانش برایش آشکار می‌گردد و از درون احساس پشیمانی می‌کند. این پشیمانی و طلب بخشایش (استغفار)، بهترین گواه است که انسان در اعماق وجود خود می‌داند که مسئول اعمال خویش است.

بنابراین، بیماری در نگاه مولانا صرفاً یک رنج جسمی نیست، بلکه فرصتی برای «بیداری» و «هشیاری» است. درد، انسان را از خواب غفلت بیدار می‌کند و او را به سوی خودآگاهی و مسئولیت‌پذیری سوق می‌دهد. این تجربه نشان می‌دهد که باور به اختیار، امری فطری و درونی است، نه یک مفهوم صرفاً فلسفی.