M3:4177 — ای نخود می‌جوش اندر ابتلا / تا نه هستی و نه خود ماند ترا

这节诗是鲁米寓言的高潮，故事中一位妇人对锅里因沸煮而试图跳出的鹰嘴豆说话。锅中的沸水代表着神圣的考验与磨难（ابتلا, ibtilā），而鹰嘴豆则是身处其中的人类灵魂。

妇人的话语，实则是神对求道者的训诫：不要逃避痛苦。这种“沸煮”并非惩罚，而是一种转化过程。其目的是为了“烹熟”灵魂，使其从生硬、孤立的状态，变得柔软、滋养，并最终能与更高的生命形式合一（化为食物，滋养人类）。

诗句的核心在于“直到你的‘存有’与‘自我’都不复留存”（تا نه هستی و نه خود ماند ترا）。这里的“存有”（hastī）不仅仅指生命，更是指个体独立存在的意识，即“我之所以为我”的幻觉。而“自我”（khud）则指向构成这种幻觉的私我、习性与欲望。在苏菲思想中，这是通往与神合一（فناء, fanā）的必经之路。只有当小我被完全消解，灵魂才能摆脱分离的痛苦，回归其真正的源头。因此，这句诗是在召唤灵魂拥抱这看似毁灭性的过程，因为它通往真正的、永恒的生命。

در این تمثیل، مولانا حال مؤمنی را که در برابر سختی‌ها و بلاها بی‌صبری می‌کند، به نخودی تشبیه کرده که در دیگ آب جوش بالا و پایین می‌پرد و می‌خواهد فرار کند. بانوی خانه (نماد خداوند یا پیر راه) به نخود توضیح می‌دهد که این جوشیدن و پختن، عین لطف و تربیت است، نه کینه و دشمنی.

این بیت، خطاب مستقیم به «نخود» (نماد سالک) است و او را به پذیرش این رنج ظاهری دعوت می‌کند. «ابتلا» یا آزمون الهی، همان دیگ جوشانی است که «هستی» و «خودی» انسان را ذوب می‌کند. «هستی» در اینجا به معنای وجود مستقل و جدا از حق است و «خود» به معنای نفسانیت، منیت و غرور. هدف از این فرآیند دردناک، رسیدن به «فنا» است؛ یعنی مرحله‌ای که در آن، سالک از خودی خود تهی می‌شود تا هستی حقیقی و الهی در او تجلی یابد. همان‌طور که نخود پس از پخته شدن، دیگر یک «نخود» خام و سفت نیست، بلکه تبدیل به غذایی لطیف و جزئی از وجود انسان می‌شود، سالک نیز با تحمل سختی‌ها، از وجود جزئی خود رها شده و به وجودی والاتر می‌پیوندد.