阅读 卷 6 老鼠央求青蛙说:“不要找借口,不要拖延满足我的这个需求,因为迟延会带来祸患,苏菲是当下之人,他不会把手从父亲的衣襟上放开,慈祥的父亲(即时间)不会让苏菲等到明天,他会让他沉浸在自己迅速算账的花园里,不像俗人那样期待未来,他是一条河流而不是一个时代,因为在真主那里没有早晨和晚上,没有过去和未来,没有永恒和无穷,没有先前的亚当和后来的敌基督,因为这些形式存在于部分理智的领域和动物的灵魂中,在无时间无空间的领域中,这些形式是不存在的。所以他是一个当下之人,人们从中只理解时间的否定,而不是对单一性的真实理解。” 诗联 2735

M6:2735 — هست تن چون ریسمان بر پای جان / می‌کشاند بر زمینش ز آسمان

هست تن چون ریسمان بر پای جانمی‌کشاند بر زمینش ز آسمان
✦ 以中文呈现此诗联

M6:2735

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تن همچون ریسمانی بر پای جان است / که آن را از آسمان به سوی زمین می‌کشاند. معنا: این بیت بیان می‌کند که چگونه جسم مادی (تن) مانند بندی، روح (جان) را که مشتاق عوالم برین است، به عالم خاک می‌کشد و او را از پرواز به سوی اصل خویش باز می‌دارد.

شرح

در این بیت، مولانا با تمثیلی رسا، کشاکش دیرینهٔ روح و تن را به تصویر می‌کشد. او می‌گوید «تن» برای «جان» همچون ریسمانی است که به پای آن بسته شده و پیوسته آن را، که از سَمت «آسمان» و ملکوت آمده، به سوی «زمین» و عالم خاک می‌کشد. این حکایتِ روحِ آسمانی‌ست که در بند جسمِ خاکی گرفتار آمده است؛ تنی که حکم وزنه را دارد، یا به تعبیر دیگر، همچون تله‌ای است که عنقای روح را در خاک اسیر کرده است.

من بارها گفته‌ام که جان ذاتاً اهل پرواز است و تعلق به این عالم ندارد. وطن او در جای دیگری است و به همین دلیل، در قفس خاک گرفتار آمده است. تمام مثنوی، در حقیقت، حکایت همین «جدایی» است؛ جداییِ روح از وطن اصلی خود. ما در این دنیا «غریب»ایم و هدف نهایی سفر معنوی، بازگشت به آن اصل خویش است. مولانا این سفر را «سفرنامه روح» می‌نامد، نه یک شکایت محض.

این نگاه مولانا را باید در تضاد با برخی رویکردهای دیگر دید. مثلاً حافظ، در جایی می‌گوید: «تا دل هرزه‌گرد من رفت به چین زلف او / زان سفر دراز خود عزم وطن نمی‌کند.» حافظ در این بیان، کعبهٔ خود را در چین زلف معشوق یافته و دیگر سودای بازگشت به «وطن»ی دیگر ندارد؛ گویی همین‌جا برایش وطن شده است. اما برای مولانا، این دنیا هرگز وطن اصلی نیست. ما مسافریم و مسافر بالاخره باید به مقصد برسد.

اینجاست که روایت مشهور پیامبر (ص) «حب الوطن من الایمان» (دوست داشتن وطن از ایمان است) معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند. شیخ بهایی، که خود عارفی سترگ بود، تأویل می‌کرد که این وطن، «مصر و عراق و شام» نیست، بلکه «شهری‌ست کان را نام نیست»؛ همان وطن اصلی روح در عالم معنا. مولانا و همه عارفان بر این باورند که ما از اصل خود دور شده‌ایم و «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش».

آنچه در داستان موش و قورباغه در ادامه می‌آید، تصویر دیگری از همین کشش است: روح همچون چغزی در آب، در «خواب بی‌هشی» عوالم روحی و رویاهای ملکوتی سیر می‌کند. اما «موش تن»، با ریسمان احتیاجات و مطالباتش، روح را از آن عالم می‌کشد و بیدار می‌کند. این کشش است که جان را «چند تلخی» می‌چشاند. اگر این «جذب موش گندمغز» نبود، روح در آن دریای جان «عیش‌ها کردی» و هرگز به پایین نمی‌نگریست. این بیت، به روشنی، بیانگر ماهیت مقیدکننده تن و ماهیت رها و پروازی جان است که پیوسته در آرزوی بازگشت به منبع آسمانی خویش است.

نکات کلیدی

  • تن، ریسمانی است که جان را به عالم خاک می‌کشاند و او را از پرواز باز می‌دارد.
  • جان ذاتاً اهل پرواز است و تعلق به آسمان دارد؛ قفس تن مانع آزادی اوست.
  • مولانا این جهان را غربت و جان را مسافری می‌داند که باید به وطن اصلی‌اش بازگردد.
  • برخلاف برخی نگاه‌ها، برای مولانا، این جهان هرگز وطن حقیقی روح نیست.
  • دوری از اصل و جدایی، درد بنیادینی است که مثنوی از آن حکایت می‌کند و بازگشت به وصل، مقصد نهایی است.

Sources: d6-s63 · 47:38 d6-s63 · 48:58

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.