阅读 卷 6 那人抵达埃及,夜间外出到街上寻找夜班和乞讨。宪兵抓住了他,在遭受了许多打击之后,他从宪兵那里实现了愿望。正如古兰经所说:“或许你们厌恶某事,而它对你们有益。”以及真主的话:“真主将在困苦之后带来宽裕。”还有圣人(愿主赐福他)的话:“束缚越紧,解脱越近。”所有古兰经和降示的经典都在阐释这一点。 诗联 4260

M6:4260 — اصبع ملدوغ بُر ، در دفع شر / در تعدی و هلاک تن نگر

اصبع ملدوغ بُر ، در دفع شردر تعدی و هلاک تن نگر
✦ 以中文呈现此诗联

M6:4260

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: انگشت گزیده‌شده را قطع کن تا شر دفع شود؛ به تجاوز و نابودی [کل] تن توجه کن. معنا: این بیت توصیه می‌کند که برای جلوگیری از آسیب بزرگ‌تر به کل بدن، باید قسمت کوچکی که مورد آسیب قرار گرفته را فدا کرد. این تمثیل به لزوم فدا کردن جزء برای کل اشاره دارد.

شرح

این بیت در داستانی مطرح می‌شود که عسس (پاسبان) توسط حاکم وقت بابت سهل‌انگاری در دستگیری دزدان سرزنش می‌شود. حاکم به او گوشزد می‌کند که نباید به «رنج خاص» (سختی‌ای که بر دزد می‌رود) توجه کند، بلکه باید «رنج عام» (آسیبی که از دزدی به عموم مردم می‌رسد) را در نظر بگیرد. مولوی این نکتهٔ حکومتی را با تمثیل بسیار گویایی بیان می‌کند: «اصبع ملدوغ بُر، در دفع شر / در تعدی و هلاک تن نگر».

«اصبع ملدوغ» به معنای انگشتی است که گزیده شده و زهر در آن جریان یافته است. در طب قدیم، یکی از راه‌های دفع زهر این بود که انگشت گزیده‌شده را قطع می‌کردند یا می‌شکافتند تا خون و زهر از آن خارج شود. پیام این تمثیل روشن است: نباید به خاطر یک انگشت، کل بدن را به زحمت و بیماری انداخت. اگر این انگشت بریده یا شکافته نشود، زهر به کل بدن سرایت کرده و موجب مرگ یا بیماری عمومی خواهد شد.

مولانا این آموزه را بسط می‌دهد و آن را به یک اصل بنیادین در حکمت و حکومت‌داری بدل می‌سازد. من معتقدم که این بیت، یک حکم اخلاقی و سیاسی قاطع صادر می‌کند: «خاص باید فدای عام بشود، جزء باید فدای کل بشود.» این یعنی مصلحت جمعیت بسیار و رفاه کل رعیت و ملت نباید فدای خوشی، زندگی، مقام، ثروت و مکنت چند نفر از خواص و نزدیکان گردد. عکس آن صحیح است؛ باید از این سو انگشت را که جزئی است، فدای کل پیکر کرد. دقیقاً همین مضمون در نامهٔ حضرت علی به مالک اشتر نیز آمده است که: «به خواص توجه نکنید، خاطرخواه آن‌ها نباشید، بلکه دل عامه را به دست بیاورید، حتی اگر خواص از شما ناراضی شوند.»

همان‌طور که در سخنرانی‌ها بارها گفته‌ام، حکومت‌های مستبد درست عکس این عمل می‌کنند. آن‌ها عامه مردم را می‌رنجانند تا چند نفر از خواص خود را راضی نگه دارند. این بیت در مقابل، یک اصل عدل‌آمیز را مطرح می‌کند: اگر نفعی به دست آوردن برای عموم مردم نیازمند فداکاری چند نفر باشد، این فداکاری واجب است. این تنها راه جلوگیری از «تعدی و هلاک تن» است، یعنی پیشگیری از گسترش شر و نابودی کل جامعه. این دیدگاه، نمادی از نگاه دوراندیشانه و مسئولیت‌پذیر در قبال سلامت و بقای جمعی است.

نکات کلیدی

  • اصالت فداکاری جزء برای کل و لزوم آن در حفظ سلامت جمعی.
  • اولویت‌دادن به صلاح عموم مردم بر مصلحت گروه کوچکی از خواص یا افراد.
  • آموزه‌ای برای حکومت‌داری عادلانه: توجه به درد و رنج عامه، نه فقط منافع خواص.
  • ضرورت تصمیم‌گیری‌های قاطع و حتی دشوار برای جلوگیری از فاجعه‌ای بزرگ‌تر.
  • نگاه دوراندیشانه و مسئولیت‌پذیر در دفع شرور و حفاظت از کیان جامعه.

Sources: d6-s95 · 01:41:45 d6-s95 · 01:47:00 d6-s95 · 01:48:30

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.