M1:71 — بر خیالی صلحشان و جنگشان / وز خیالی فخرشان و ننگشان

এই শ্লোকটি মানুষের জীবন সম্পর্কে এক গভীর সত্য উন্মোচন করে। রুমি এর ঠিক আগেই বলেছেন যে, ‘খেয়াল’ বা কল্পনা আত্মার মধ্যে অনেকটা ‘নেই’-এর মতো, অথচ তুমি দেখবে গোটা জগৎ এক কল্পনার উপরেই ঘুরছে। অর্থাৎ, যা দৃশ্যত অস্তিত্বহীন, তাই আমাদের বাস্তবতাকে নিয়ন্ত্রণ করে।

যুদ্ধ এবং শান্তির মতো বড় বড় ঘটনাগুলোও প্রায়শই কোনো ধারণা বা কল্পনা থেকে জন্মায়। একটি মতাদর্শ, জাতীয়তাবোধের গর্ব, শ্রেষ্ঠত্বের ধারণা বা সামান্য ভুল বোঝাবুঝি—এই সবই প্রথমে এক একটি ‘খেয়াল’ ছাড়া আর কিছুই নয়, কিন্তু এর ফলাফল সম্পূর্ণ বাস্তব ও বিধ্বংসী হতে পারে। রুমির মতে, মানুষের শান্তি ও যুদ্ধের ভিত্তিই হলো এই কল্পনা।

এর চেয়েও গভীরে গিয়ে রুমি ‘গৌরব’ (ফখ্‌র) এবং ‘লজ্জা’ (নঙ্গ)-এর কথা বলেছেন। এই অনুভূতিগুলো আমাদের সামাজিক পরিচয় ও নৈতিক মূল্যবোধ তৈরি করে, কিন্তু রুমি এগুলোকে নিছক ‘প্রচলিত ধারণা’ (এ'তেবারিয়াত) বলে মনে করেন। অর্থাৎ, এগুলোর কোনো বস্তুনিষ্ঠ বা বাহ্যিক বাস্তবতা নেই। বংশ, সম্পদ বা পদের জন্য গর্ব করা, অথবা ভুল বা অভাবের জন্য লজ্জিত হওয়া—এ সবই সামাজিক চুক্তি এবং মানসিক ধারণার ফসল। এগুলো ফাঁপা, নিছক কথা, কেবলই খেয়াল। এক কলমের খোঁচায় রুমি দেখিয়ে দিচ্ছেন, আমরা যা নিয়ে বেঁচে থাকি বা যার জন্য প্রাণ দিই, তার অনেকটাই আসলে ভিত্তিহীন।

তবে রুমি সাধারণ মানুষের খেয়াল এবং ঈশ্বরের প্রিয়জনদের (আউলিয়া) খেয়ালের মধ্যে পার্থক্য করেন। পরের শ্লোকেই তিনি বলেন, আউলিয়াদের কল্পনা হলো ঈশ্বরের বাগানের সুন্দর মুখচ্ছবিদের প্রতিফলন। তাদের কল্পনা মরীচিকা নয়, বরং তা সত্যের উৎস। এর মাধ্যমে রুমি আমাদের নিজেদের কল্পনা নিয়ে ভাবতে বলছেন: আমাদের জীবনের শান্তি, যুদ্ধ, গর্ব ও লজ্জার উৎস কী? তা কি সত্য থেকে উৎসারিত, নাকি भ्रम থেকে?

Following his assertion that the entire world revolves around khayāl (fancy, mental image), Rumi here illustrates its immense power over human life. The most consequential of human affairs—war and peace—are not, he argues, founded on concrete realities but on perceptions, ideologies, and notions of superiority or grievance. These are initially nothing more than fancies in the minds of people, yet they produce devastatingly real results.

Furthermore, Rumi dismisses the very foundations of social identity and moral worth—fakhr (glory, pride) and nang (shame, disgrace)—as being equally baseless. He considers them purely conventional values (iʿtibārīyāt), social agreements that possess no objective, external reality. The pride taken in lineage, wealth, or status is, from this perspective, hollow. With this single line, Rumi deconstructs much of what motivates human ambition and conflict, revealing it as an elaborate structure built on the intangible foundation of thought and imagination.

However, this is not a blanket condemnation of khayāl. As the following verses clarify, Rumi distinguishes between the fancies of ordinary people, which are often illusions, and the fancies of the saints (awliyā). The saints' imagination is a sanctified mirror that reflects truths from the divine world (“the garden of God”). The crucial question, then, is not whether one has fancies, but about their source: do our guiding images arise from worldly illusions or from divine realities?

این بیت، که در ادامهٔ سخن مولانا دربارهٔ ماهیت «خیال» می‌آید، حقیقتی بنیادین را دربارهٔ زندگی انسان آشکار می‌کند: اینکه بسیاری از امور ما، از بزرگترین اتفاقات تا حقیرترین تمایزات، ریشه در «خیال» دارند. مولانا پیش از این فرمود: «نیست‌وش باشد خیال اندر روان / تو جهانی بر خیالی بین روان». یعنی خیال همچون عدم است، چیزی که گویا نیست، اما تمام جهان تو بر اساس آن می‌چرخد.

مولانا از واژهٔ «خیال» نه تنها برای اشاره به تصورات ذهنی فردی (که فلاسفه آن را «خیال متصل» می‌نامند) استفاده می‌کند، بلکه به وضوح به «خیال منفصل» یا «عالم مثال» نیز نظر دارد. اما در این بیت، مولانا بیشتر به همان خیالات متصل یا تصورات ذهنی بشر نظر دارد که این‌قدر قدرتمندند که می‌توانند واقعیت بیرونی را شکل دهند.

آیا جز این است که جنگ‌ها و صلح‌ها، این پدیده‌های عظیم و خانمان‌برانداز، غالباً از تصورات و پندارهایی ریشه می‌گیرند که در ذهن افراد یا جمعی از مردم شکل می‌گیرد؟ یک ایدئولوژی، یک غرور ملی، یک تصور از برتری، یا حتی یک سوءتفاهم ساده، همه می‌توانند جرقه‌ای برای جنگی بزرگ یا صلح پایدار باشند. اینها در ابتدا چیزی جز «خیال» نیستند، اما نتیجه‌شان صددرصد واقعی و ملموس است. مولانا این حقیقت را با قاطعیت بیان می‌کند: «بر خیالی صلحشان و جنگشان». این «بر خیالی» یعنی مبنا و اساس و تکیه‌گاه این صلح‌ها و جنگ‌ها، همین خیالاتند.

فراتر از آن، مولانا به «فخر» و «ننگ» اشاره می‌کند. این دو، که تعیین‌کنندهٔ هویت اجتماعی و ارزش‌گذاری‌های اخلاقی ما هستند، از نظر مولانا، «محض اعتباریاتند.» یعنی هیچ حقیقت عینی و بیرونی ندارند. افتخار به نسب، به مال، به مقام، یا احساس ننگ از کاستی‌ها و اشتباهات، همه و همه ریشه در قراردادهای اجتماعی و پندارهای ذهنی دارند. اینها توخالی‌اند، فقط حرفند، فقط خیالند. اینجاست که مولانا با یک ضربهٔ قلم، بخش بزرگی از آنچه ما برایش زندگی می‌کنیم و می‌میریم را، بی‌ریشه و بی‌اساس معرفی می‌کند.

اما مولانا، همچون همیشه، میان خیالات بشر و خیالات اولیا تمایز قائل می‌شود. «آن خیالاتی که دام اولیاست / عکس مهرویان بستان خداست.» خیالات اولیا، همچون آینه‌ای است که تصاویر زیبای باغ خدا را بازتاب می‌دهد. آنها نیز خیال دارند، اما خیالشان سراب نیست، بلکه سرچشمهٔ حقیقت است. این تمایز، پیام مهمی دارد: اینکه نفس «خیال‌داشتن» مذموم نیست، بلکه نوع و منبع آن اهمیت دارد. آیا خیال ما از جنس دنیای اعتباریات است، یا از جنس عالم حقایق؟ مولانا از ما می‌خواهد که در خیالات خود تأمل کنیم و ببینیم که منشأ صلح‌ها و جنگ‌ها، فخرها و ننگ‌های زندگی ما چیست. آیا اینها از حقایق برآمده‌اند یا از توهمات؟