قرائت› دفتر ۱› بخش ۱۱ - حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان› بیت ۲۷۶

M1:276 — این خورد زاید همه بُخل و حسد / وآن خورد زاید همه نور احد

این خورد زاید همه بُخل و حسدوآن خورد زاید همه نور احد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M1:276

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این (خوراک) تنها بخل و حسد می‌پرورد، و آن (خوراک) جز نور احد را نمی‌زاید. معنا: یک نوع تغذیه صرفاً رذایل اخلاقی را افزایش می‌دهد، در حالی که نوع دیگر، نور و عشق الهی را در وجود انسان می‌افزاید.

شرح

مولانا در این بیت به یک حقیقت عمیق و بنیادین اشاره می‌کند؛ اینکه صورت‌ها و ظواهر می‌توانند یکسان باشند، اما سیرت‌ها و باطن‌ها بسیار متفاوت. این همان «اشتباه گرفتن شیر و شیر» است که مولانا پیش‌تر به آن اشاره کرده. غذایی که انسان می‌خورد، در ذات خود خنثی و بی‌اثر نیست، بلکه با طبع و مزاج خورنده آمیخته می‌شود و اثری متناسب با آن طبیعت از خود به جای می‌گذارد.

فردی که در وجودش بخل و حسد ریشه دوانده، هرچه می‌خورد، در واقع این رذایل را تقویت می‌کند و به آنها جان می‌دهد. گویی کارخانه وجود او، ماده خام را دریافت می‌کند و آن را به بخل و حسد تبدیل می‌سازد. از سوی دیگر، فردی که دل در گرو عشق احد دارد و جانش از نور الهی سرشار است، همان غذا در وجودش به نور و عشق تبدیل می‌شود و او را در مسیر قرب الهی پایدارتر می‌سازد. غذا همان غذاست، اما اثرات آن زمین تا آسمان متفاوت است.

من همیشه این را به داستان زاغ و آرزوی عمر دراز تشبیه می‌کنم که مولانا در جایی دیگر می‌گوید: زاغ سرگین‌خوار، عمر بلند می‌خواهد تا کماکان سرگین‌خواری کند. اگر از خداوند بخواهد که عمرش را بیفزاید، در واقع طولانی شدن رذالت و ناپاکی خود را آرزو کرده است. این چه عمری است؟ اگر طبیعت فرد ناپاک باشد، صد سال عمر نیز چیزی جز ادامه نجاست‌خواری نخواهد بود. مهم این است که طبع عوض شود.

این نکته در دعای مکارم‌الاخلاق امام سجاد (ع) نیز به شکلی ژرف بیان شده است، آنجا که می‌فرماید: «خدایا تا زمانی که عمر من در طاعت تو مصروف می‌شود، به من عمر عطا کن، اما آنگاه که عمرم چراگاه شیطان گشت، جان مرا بستان.» این بدان معناست که عمر طولانی به هر قیمتی مطلوب نیست؛ بلکه ارزش عمر به کیفیت و جهت‌گیری معنوی آن است. اگر عمر، رذالت‌ها را طولانی کند، بهتر آن است که زودتر به پایان رسد.

قرآن نیز همین معنا را به ما می‌آموزد: «وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا» (اسراء، ۸۲). همان قرآن، برای مؤمنان شفا و رحمت است و برای ظالمان جز خسران نمی‌افزاید. درست مثل غذای واحدی که به دو تن عرضه شود؛ یکی سلامت است و قوت می‌گیرد، دیگری بیمار است و چه بسا با همان غذا جان بسپارد. تأثیر غذا، بسته به طبع و مزاج خورنده تغییر می‌کند. ما باید بیندیشیم که پای کدام درخت وجود خود آب می‌دهیم؟ درختی که بخل و حسد می‌پروراند یا درختی که نور و عشق را شکوفا می‌سازد؟ این درخت وجود ماست و ما مسئولیم که چه چیزی را در آن تقویت کنیم.

نکات کلیدی

  • ظواهر می‌توانند یکسان باشند، اما باطن‌ها و تأثیرات واقعی متفاوت‌اند.
  • ماهیت غذا خنثی نیست؛ اثر آن بسته به طبع و مزاج خورنده تغییر می‌کند.
  • خوردن برای افراد بخیل و حسود، صرفاً رذایل آنها را تقویت می‌کند.
  • برای دل‌های عاشق و نورانی، همان خوراک به نور و عشق الهی تبدیل می‌شود.
  • طول عمر به تنهایی فضیلت نیست؛ کیفیت معنوی زندگی اهمیت دارد.
  • همانند قرآن که برای مؤمن شفا و برای ظالم خسارت است، هر منبعی بسته به دریافت‌کننده اثر متفاوتی دارد.

Sources: d1-s22 · 56:19 d1-s22 · 01:03:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.