M2:2682 — تو گیاه و استخوان پیشش بریز / تا کدامین سو کند او گام تیز

این بیت بخشی از پاسخ ابلیس به معاویه است. ابلیس نقش خود را نه آفرینش شر، بلکه آشکار کردن ماهیت درونی انسان‌ها معرفی می‌کند. او خود را به محک و معیاری تشبیه می‌کند که جوهر حقیقی افراد را نمایان می‌سازد.

مولانا برای روشن کردن این مفهوم، از یک مثال استفاده می‌کند: اگر از جفت‌گیری گرگ و آهو، موجودی به دنیا بیاید که هویتش بین این دو در نوسان است، چگونه می‌توان به اصل او پی برد؟ پاسخ در آزمون است. باید پیش روی او هم «گیاه» (غذای آهو) و هم «استخوان» (غذای گرگ) را قرار داد. انتخاب او، ماهیت واقعی‌اش را فاش می‌کند: تمایل به گیاه، نشان از طبیعت آهو و تمایل به استخوان، نشان از خوی گرگ‌صفت او دارد.

این مثال ساده، در ابیات بعدی به یک اصل عرفانی تعمیم داده می‌شود. «گیاه» نماد غذای روح، معنویت و الطاف الهی است، در حالی که «استخوان» نماد خواسته‌های نفسانی، مادیات و شهوات دنیوی است. ابلیس می‌گوید نقش من در جهان، عرضه کردن همین انتخاب‌هاست تا انسان‌ها با اختیار خود نشان دهند که به عالم جان و معنا تعلق دارند یا اسیر نفس و تن هستند. بنابراین، این بیت بر اهمیت «آزمون» و «انتخاب» در مسیر خودشناسی و تعیین سرنوشت معنوی تأکید می‌کند.