M2:2684 — قهر و لطفی جفت شد با همدگر / زاد ازین هر دو جهانی خیر و شر

در این بخش از مثنوی، ابلیس در حال دفاع از نقش خود در برابر معاویه است. او خود را نه خالق شر، که ابزاری برای آزمون و تمایز معرفی می‌کند. این بیت، استدلال او را به یک اصل بنیادین در جهان‌بینی عرفانی پیوند می‌زند: اصل «زوجیت صفات».

مولانا توضیح می‌دهد که جهان مادی، صحنۀ تقابل و آمیزش اضداد است. همان‌طور که شب و روز یا سردی و گرمی برای قوام عالم ضروری‌اند، خیر و شر نیز از دو وجه کاملاً متفاوت از حقیقت الهی سرچشمه می‌گیرند: «قهر» و «لطف». قهر، وجه جلال و غلبه خداوند است که در ظاهر سخت و ناخوشایند است و شرور عالم از آن ناشی می‌شوند. لطف، وجه جمال و مهربانی اوست که منشأ تمام خیرات و نیکی‌هاست.

نکتۀ کلیدی این است که این دو صفت، گرچه متضاد به نظر می‌رسند، اما «جفت» یکدیگرند و از یک منبع واحد سرچشمه می‌گیرند. همان‌طور که در ابیات بعدی توضیح داده می‌شود، وجود شر (استخوان) در کنار خیر (علف) ضروری است تا ماهیت حقیقی هر موجودی (سگ‌صفتی یا آهوسرشتی) آشکار شود. بنابراین، ابلیس نیز خود را صرفاً عرضه‌کنندۀ «شهوات» در برابر «طاعات» انبیا می‌داند؛ او آینه‌ای است که زشتی را بازمی‌تاباند، نه آنکه آن را خلق کرده باشد. این بیت، شالودۀ فلسفی این نگاه را بیان می‌کند که شر، عدمی یا ابزاری است، نه یک نیروی مستقل در برابر خیر.