M2:2686 — گر غذای نفس جوید ابترست / ور غذای روح خواهد سرورست

این بیت در میانه‌ی گفتگوی ابلیس با معاویه آمده است. ابلیس در اینجا نقش خود را نه آفرینشگر شر، بلکه همچون یک محک و معیار معرفی می‌کند که جوهر حقیقی انسان‌ها را آشکار می‌سازد. او خود را به کسی تشبیه می‌کند که پیش روی موجودی دو نوع غذا می‌گذارد: «گیاه» که نماد غذای روح و معنویت است، و «استخوان» که نماد غذای نَفْس و تمایلات حیوانی است.

مولانا در این بیت، نتیجه‌ی این انتخاب را به روشنی بیان می‌کند. کسی که «غذای نفس» را برمی‌گزیند، یعنی تسلیم شهوات و خواسته‌های پست می‌شود، سرنوشتی جز «ابتر» بودن ندارد. ابتر یعنی بریده، بی‌دنباله و بی‌ثمر. چنین فردی از اصل و حقیقت خود منقطع می‌شود و راه کمال بر او بسته می‌گردد. در مقابل، کسی که «غذای روح» را می‌طلبد، یعنی به دنبال معرفت، عشق و فضائل معنوی می‌رود، به مقام «سروری» و بزرگی دست می‌یابد. او بر نفس خود حاکم شده و به رهبری و کمال معنوی نائل می‌شود.

بنابراین، این بیت تأکیدی است بر اختیار انسان و نقش حیاتی انتخاب‌های او در مسیر سرنوشت. ابلیس یا وسوسه‌های دنیوی تنها «عرضه‌کننده» هستند؛ این خود انسان است که با انتخابش، ارزش و جایگاه خود را میان حیوانیت و روحانیت تعیین می‌کند.