قرائت› دفتر ۵› بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت میراند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر میکرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بیکدو و هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر جسم مرحوماند ملعون نهاند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب› بیت ۱۳۵۱
M5:1351 — رو ترش کرد و دو دیده پر ز نم / لب فرو مالید یعنی صایمم
M5:1351
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
کنیزک برای پنهان کردن کار خود، با چهرهای گرفته و چشمانی اشکآلود و لبهایی خشکیده، وانمود کرد که از فرط کار و عبادت روزهدار، خسته و بیحال است.
این بیت لحظهای از داستان کنیزک و خاتون را به تصویر میکشد که در آن، هنر تظاهر و ریاکاری برای پوشاندن حقیقت به کار گرفته میشود. کنیزک که تازه از همآغوشی با خر فارغ شده، با شنیدن صدای در زدن خاتون، باید سریعاً صحنهسازی کند.
مولانا با سه تصویر دقیق، حالت ساختگی او را نشان میدهد: ۱. «رو ترش کرد»: چهرهاش را عبوس و گرفته نشان داد، انگار که از کاری سخت و طاقتفرسا خسته است. ۲. «دو دیده پر ز نم»: چشمانش را مرطوب کرد. این «نم» میتواند هم نماد عرق ناشی از شهوترانی باشد و هم تظاهر به گریه از روی زهد و عبادت. ۳. «لب فرو مالید یعنی صایمم»: لبهایش را به هم مالید تا خشک به نظر برسند، که نشانهای رایج برای وانمود کردن به روزهداری و تشنگی است.
این صحنهسازی استادانه، مقدمهای است برای فریب بزرگتر. کنیزک نه تنها عمل خود را پنهان میکند، بلکه خود را در چهرهٔ یک خدمتکار زاهد و پرکار جا میزند. این ریاکاری، خاتون را فریب میدهد و او را در حسادت و جهل خود عمیقتر فرو میبرد، چرا که او ظاهر فریبنده را میبیند اما از «کدو» یا همان حقیقت کلیدی ماجرا بیخبر میماند. مولانا در اینجا به شکل ضمنی به این نکته اشاره میکند که چگونه نگاه سطحی و شهوتآلود، تنها پوستهای از واقعیت را میبیند و از درک باطن امور عاجز است.
- نم
- رطوبت، تری، شبنم
- لب فرو مالیدن
- کنایه از خشک نشان دادن لبها برای وانمود کردن به تشنگی و روزهداری
- صایم
- روزهدار (از ریشه عربی «صوم»)
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.