M5:3089 — نادر این باشد که چندین اختیار / ساجد اندر اختیارش بنده‌وار

مولانا در اینجا به اوج بحث خود در مورد جبر و اختیار می‌رسد. او پیش از این بیت، قدرت انسان بر اشیاء بی‌جان را مثال زده است: همان‌طور که نجار بر چوب و آهنگر بر آهن تسلط دارد، خداوند نیز بر اراده و اختیار انسان‌ها مسلط است. اما تفاوت کلیدی و شگفت‌انگیزی وجود دارد.

نجار و آهنگر با موجوداتی بی‌اختیار سروکار دارند، اما خداوند بر موجوداتی حاکم است که خود دارای اختیار و اراده‌اند. شگفتی و «نادر» بودن کار حق در همین است: او نظامی آفریده که در آن، اراده‌های بی‌شمار انسانی (چندین اختیار) آزادانه عمل می‌کنند، اما در نهایت، همگی همچون بنده‌ای فرمان‌بردار (بنده‌وار) در برابر اراده‌ی فراگیر و مطلق او سر تسلیم فرود می‌آورند (ساجد). این تصویر سجده، اوج خضوع و تسلیم است.

این بیت، راه‌حل مولانا برای معمای جبر و اختیار است: اختیار انسان واقعی و معتبر است، اما این اختیار در درون اقیانوس اراده‌ی الهی شناور است و از آن خارج نیست. خداوند اراده‌ی انسان را نفی یا حذف نمی‌کند، بلکه آن را در بر می‌گیرد و جهت می‌دهد. این همان حقیقتی است که درک آن، انسان را از ورطه‌ی جبرگرایی مطلق (که مسئولیت را از فرد سلب می‌کند) و اختیارگرایی مطلق (که خداوند را از صحنه خارج می‌کند) نجات می‌دهد.