Leggi Libro 1 La storia del droghiere e del pappagallo, e come il pappagallo versò l'olio nel negozio Distico 288

M1:288 — آن منافق با موافق در نماز / از پی استیزه آید نه نیاز

آن منافق با موافق در نمازاز پی استیزه آید نه نیاز
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:288

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن منافق در کنار موافق (مؤمن) به نماز می‌ایستد، اما هدفش ستیزه‌جویی و جدال است نه اظهار نیاز و بندگی خالص. معنا: مولانا در این بیت تفاوت عمیق بین ظاهر و باطن اعمال را نشان می‌دهد؛ منافق و مؤمن هر دو یک کار می‌کنند (نماز می‌خوانند)، اما انگیزه و نیت‌شان کاملاً متفاوت است.

شرح

مولانا در اینجا، همچون موارد متعدد دیگری در مثنوی، پرده از روی یک حقیقت بسیار مهم برمی‌دارد: اینکه شباهت ظاهری افعال هرگز ضامن یگانگی باطنی و معنوی آن‌ها نیست. ظاهرِ امور می‌تواند یکسان باشد، اما سیرت و جان و نیت آن‌ها تفاوتی از زمین تا آسمان داشته باشد. این همان خطای مهلکی است که بسیاری از آدمیان را به گمراهی می‌اندازد.

من این را بارها گفته‌ام که «جمله عالم زین سبب گمراه شد / کم کسی ز ابدال حق آگاه شد». مردم می‌بینند که پیامبران هم بشرند، می‌خوابند و می‌خورند، پس گمان می‌کنند که با خودشان فرقی ندارند. اما مولانا قاطعانه می‌گوید: «هست فرقی در میان بی‌منتها». این خطای قیاسِ ظاهر بر باطن، از کوری (عما) می‌آید.

مولانا برای روشن کردن این تمایز، مثال‌های درخشانی می‌آورد: دو زنبور از یک گل می‌خورند، اما یکی نیش می‌شود و دیگری عسل. دو آهو از یک چراگاه تغذیه می‌کنند، اما یکی سرگین می‌دهد و دیگری مشک ناب. حتی دو نی از یک آبخور آب می‌نوشند، اما یکی خالی و بی‌مغز است و دیگری پر از شکر. این‌ها همه نشان می‌دهد که نه منبع و نه ظاهر، حکمی بر باطن نمی‌دهند.

این نکته حتی در مورد «غذا» هم صدق می‌کند. همان خوراک واحد، در یک جان می‌تواند بخل و حسد بیافریند و در دیگری، عشق احد. همان‌طور که قرآن می‌فرماید، قرآن برای مؤمنین شفا و رحمت است، اما برای ظالمین جز خسارت نمی‌افزاید. یک غذای واحد، در دو مزاج متفاوت، دو نتیجه کاملاً مختلف می‌دهد. کارخانه‌ی وجود آدمی است که مواد خام را به چه محصولی تبدیل می‌کند.

بیت مورد بحث ما، در اوج این تمایز میان ظاهر و باطن قرار می‌گیرد. مولانا می‌گوید که کافران در جدال (مری)، بوزینه‌طبع‌اند؛ یعنی اهل تقلید ظاهری‌اند. آن‌ها فکر می‌کنند که کارشان مثل کار دیگری است، اما این فقط شباهت در «صورت» است. نیت و انگیزه کاملاً متفاوت است. عمل از امر الهی برمی‌خیزد یا از ستیزه‌جویی؟ همین تفاوت بنیادین را در این بیت می‌بینیم:

یک منافق و یک مؤمن، هر دو می‌توانند در یک صف، یک نماز را اقامه کنند. ظاهرِ نماز یکی است: رکوع، سجود، قیام. اما «روح» آن نماز، «معنا» و «نیت» آن، از هم جداست. مؤمن نماز را از سرِ نیاز و بندگی و اخلاص می‌خواند، از سرِ عشق و وصل. اما منافق، این عمل را از پیِ استیزه و جدال انجام می‌دهد، از پیِ ریا و نمایش، از سرِ رقابت و فریب. او هدفش وصل نیست، بلکه اثبات خود یا تقابل با دیگری است.

این دو گروه، در ظاهر بر سر یک بازی هستند، اما در باطن، متعلق به دو «پلانت» و دو «شهر» کاملاً متفاوت‌اند. مؤمنان در این بازی به برد و وصول می‌رسند، چرا که نیت‌شان حق و حقیقت است؛ اما منافقان به مات و خسران ابدی دچار می‌شوند، چرا که نیت‌شان ستیزه و ریای محض است. باید این فرق عمیق را دید و از ظاهر‌بینی و قیاس‌های بوزینه‌گانه دوری جست تا حقیقت به ما لبخند زند.

نکات کلیدی

  • اعمال یکسان، نیت‌های متفاوت: تشابه ظاهری اعمال هرگز به معنای یگانگی باطنی آن‌ها نیست.
  • قیاس ظاهربینانه: نادیده گرفتن تفاوت‌های عمیق در انگیزه‌ها و قلب‌ها، منجر به گمراهی می‌شود.
  • منافق در ستیز، مؤمن در نیاز: منافق از روی رقابت و ریا عمل می‌کند، در حالی که مؤمن از سر نیاز و بندگی راستین.
  • تفاوت در محصول وجودی: همانند زنبوری که از یک گل نیش و دیگری عسل می‌سازد، انسان‌ها نیز از یک خوراک، بخل یا عشق می‌آفرینند.
  • «طبع» آفت جان: عمل کردن صرفاً بر اساس طبیعت و تقلید، بدون عقل و اختیار، آفتی برای روح است.
  • مات و برد در نهایت: در پایان این بازی، مؤمنان به برد می‌رسند و منافقان به مات، زیرا نیت‌ها سرنوشت را تعیین می‌کنند.

Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11 d1-s22 · 01:10:45 d1-s23 · 03:32:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.