Leggi Libro 1 La storia del droghiere e del pappagallo, e come il pappagallo versò l'olio nel negozio Distico 289

M1:289 — در نماز و روزه و حجّ و زکات / با منافق مؤمنان در بُرد و مات

در نماز و روزه و حجّ و زکاتبا منافق مؤمنان در بُرد و مات
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:289

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در نماز و روزه و حج و زکات، مؤمنان و منافقان ظاهراً در یک بازیِ «بُرد و باخت» شریک‌اند. معنا: این بیت بیان می‌کند که اعمال عبادی ظاهریِ مؤمن و منافق ممکن است یکسان باشد، اما نیت و مقصدشان کاملاً متفاوت است و سرانجام هر یک نیز به گونه‌ای دیگر رقم خواهد خورد.

شرح

در این بیت، مولانا پرده از حقیقتی بنیادین برمی‌دارد که در تار و پود هستی ساری است: تفاوت میان ظاهر و باطن. این همان مغالطهٔ مهلکی است که عامهٔ مردم را به گمراهی می‌کشاند؛ اینکه گمان می‌کنند صورت‌های یکسان، سیرت‌های یکسان دارند. در نماز و روزه و حج و زکات، مؤمن و منافق در یک میدان حضور دارند، اعمالی بظاهر یکسان انجام می‌دهند؛ اما این شباهت ظاهری، ابداً دلیل بر شباهت باطنی نیست. هر دو مهرهٔ شطرنج را حرکت می‌دهند، اما یکی در مسیر «بُرد» است و دیگری سرانجامش «مات» خواهد بود.

این تفاوت، در حقیقت، تمایز میان کارخانهٔ وجودی افراد است. مولانا با مثال‌هایی روشن این مسئله را واکاوی می‌کند: دو زنبور از یک گل می‌خورند، یکی نیش می‌شود و دیگری عسل؛ دو آهو از یک آبخور آب می‌نوشند، یکی سرگین می‌دهد و دیگری مشک ناب؛ دو نی از یک آب تغذیه می‌کنند، یکی تهی می‌ماند و دیگری پُرشکر می‌شود. ماهیت مادهٔ ورودی یکسان است، اما طبع و سرشت دریافت‌کننده، محصولی کاملاً متفاوت می‌آفریند. اینجاست که می‌بینیم، «این خورد زاید همه بخل و حسد / آن خورد زاید همه عشق احد». غذایی که به آدمی می‌رسد، بسته به درون او، یا رذایل را تقویت می‌کند یا عشق و معرفت را. قرآن نیز می‌فرماید که آیاتش برای مؤمنین شفا و رحمت است، اما بر ظالمین جز خسران نمی‌افزاید؛ همان متن واحد، اما در طبع‌های متفاوت، اثری متضاد دارد.

منظور مولانا از منافق در اینجا، کسی است که اعمال عبادی را نه از سر «نیاز» و شوق باطنی، بلکه از پی «استیض» و خودنمایی و ریا به جا می‌آورد. باطن او کژ است و این کژی، بر اعمال او نیز سایه می‌افکند. این پدیده‌ای‌ست که می‌توان آن را «بوزینه‌طبعی» نامید؛ تقلید بی‌بصیرت از ظواهر، بدون درک جوهر و روح عمل. کافران و منافقان، در جدال و مناقشه نیز، همچون بوزینگان مقلدند؛ در ظاهر به عمل پیامبران دست می‌زنند، اما از روح و هدف عمل بی‌خبرند. «این کند از امر و او بهر ستیز»؛ یکی با فرمان و نیت خالص الهی عمل می‌کند، دیگری به ستیز و مقابله برمی‌خیزد.

نیت و باطن است که به عمل ارزش می‌بخشد. همانگونه که «احمد و بوجهل در بتخانه رفتند»، اما نیت و سرشت این دو، مسیر و مقصدشان را دوگانه ساخت. یکی به حق نزدیک شد و دیگری دورتر. این تمایز میان صورت و سیرت، نه تنها در اعمال عبادی، بلکه در تمامی ساحات زندگی آدمی جاری‌ست. در نهایت، هر کسی بر وفق طبع و نام خود، یعنی بر اساس باطن و نیت خویش، راه می‌رود و سرانجامش رقم می‌خورد؛ یکی به سوی مقام وصل می‌رود و دیگری به سوی دوری و خسران.

نکات کلیدی

  • اعمال عبادی ظاهریِ مؤمن و منافق ممکن است یکسان باشد، اما نیت و مقصدشان کاملاً متفاوت است.
  • تفاوت نه در عمل، بلکه در «کارخانهٔ وجودی» و طبع باطنی فرد است که ورودی‌های یکسان را به خروجی‌های متفاوت تبدیل می‌کند.
  • «استیض» (خودنمایی و ریا) در اعمال عبادی منافق، ریشهٔ تفاوت با «نیاز» (صدق باطنی) مؤمن است.
  • مولانا این تقلید بی‌بصیرت از ظواهر را «بوزینه‌طبعی» می‌نامد که بدون درک جوهر عمل، صرفاً ظاهر را کپی می‌کند.
  • همانند غذا یا آیات قرآن، عمل یکسان در طبع‌های مختلف می‌تواند نتیجه‌ای کاملاً متضاد داشته باشد.
  • سرانجام هر فرد، چه «بُرد» و چه «مات»، محصول نیت و باطن اوست، نه صرفاً ظاهر عملش.

Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11 d1-s23 · 03:32:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.