M5:3075 — گفت ای ایبک بیاور آن رسن / تا بگویم من جواب بوالحسن

این بیت بخشی از حکایتی است که مولوی برای نقد دیدگاه جبرگرایان افراطی بیان می‌کند. مردی در حال دزدیدن میوه از درخت است و وقتی صاحب باغ او را سرزنش می‌کند، با استدلالی عوام‌فریبانه می‌گوید: «من بنده‌ی خدا هستم و از باغ خدا میوه می‌خورم. این خواست و تقدیر الهی است و تو نباید بر خوان گسترده‌ی خداوند بخل بورزی.»

صاحب باغ به جای بحث نظری، تصمیم می‌گیرد با همان منطق جبری به او پاسخی عملی بدهد. او به خدمتکارش، ایبک، دستور می‌دهد طنابی بیاورد. در ابیات بعدی، او دزد را به درخت می‌بندد و با چوب به سختی او را می‌زند. وقتی دزد فریاد می‌زند که «از خدا شرم کن، چرا بی‌گناهی را می‌زنی؟»، صاحب باغ پاسخ می‌دهد: «این چوب، چوب خداست و منِ بنده هم به خواست او، بنده‌ی دیگرش را می‌زنم. همه چیز از آنِ او و به فرمان اوست.»

این پاسخ عملی، پوچی و ریاکارانه بودن استدلال جبری را آشکار می‌کند. دزد که تا پیش از این همه‌چیز را به خدا نسبت می‌داد، در مقابل درد و رنج، فوراً به اختیار و اراده‌ی خود پناه می‌برد و از جبرگرایی توبه می‌کند. مولوی با این داستان نشان می‌دهد که استناد به جبر اغلب بهانه‌ای برای توجیه خطاهاست و انسان در عمق وجود خود به اختیار و مسئولیت خویش آگاه است.