M2:1735 — با کی می‌گویی تو این با عم و خال / جسم و حاجت در صفات ذوالجلال

هذا البيت هو ذروة توبيخ النبي موسى للراعي. فبعد أن سمع دعاء الراعي المليء بالتعبيرات البشرية (كأن يغسل ثياب الله ويمشّط شعره)، ينفجر موسى غضبًا، ويرى في هذا الدعاء تجسيمًا وكفرًا.

يستخدم موسى هنا سؤالًا استنكاريًا حادًا: "أَتُخَاطِبُ عَمَّكَ أَمْ خَالَكَ؟"، وهي صورة بلاغية تعني: هل تظن أنك تتحدث مع إنسان، قريب لك، له جسد واحتياجات مادية؟ ثم يوضح موسى الخطأ العقائدي بشكل مباشر: أنت تخلط بين "الجسم والحاجة"، وهما من نقائص عالم الخلق، وبين "صفات ذي الجلال"، وهي صفات الكمال والتنزيه المطلق للخالق.

من منظور موسى، الذي يمثل هنا الشريعة الظاهرة والعقل اللاهوتي، فإن هذا الخلط هو أسوأ أنواع الجهل والجرأة على الله. فالله، "ذو الجلال"، منزّه عن أي شبه بالمخلوقات. هذا البيت يجسّد الصدام بين لغة العقل واللاهوت الرسمي (موسى) ولغة القلب والعشق الفطري (الراعي)، وهو الصدام الذي سيعالجه الرومي في الأبيات اللاحقة عندما يأتي الوحي الإلهي ليعاتب موسى نفسه.

این بیت اوج توبیخ و عتاب موسی به چوپان است. موسی که نماینده‌ی شریعت و نگاه عقلانی به دین است، از شنیدن مناجات ساده و عاشقانه‌ی چوپان برآشفته است. چوپان در دعای خود به خدا پیشنهادهای کاملاً انسانی و مادی می‌دهد (شستن پا، شانه کردن مو، وصله کردن کفش). از دید موسی، این حرف‌ها کفر محض است، زیرا خداوند را تا حد یک انسان نیازمند و دارای جسم پایین می‌آورد.

موسی با لحنی تحقیرآمیز می‌پرسد: «این حرف‌ها را به چه کسی می‌زنی؟ مگر با عمو و دایی‌ات صحبت می‌کنی؟» عبارت «عم و خال» (عمو و دایی) کنایه از انسان‌های معمولی و خویشاوندان است که جسم دارند، پیر می‌شوند و محتاج کمک دیگران هستند. موسی با این کلام، به چوپان یادآوری می‌کند که خداوند «ذوالجلال» (صاحب شکوه و عظمت) است؛ یعنی وجودی متعالی، بی‌نیاز و منزه از هرگونه ویژگی مادی و انسانی. نسبت دادن «جسم و حاجت» به چنین ذاتی، بزرگترین خطا در خداشناسی است.

در واقع، این بیت تقابل دو نوع نگاه به خدا را به نمایش می‌گذارد: نگاه موسی که بر تنزیه (پاک دانستن خدا از صفات مخلوقات) و جلال او استوار است و نگاه چوپان که بر تشبیه (همانند کردن خدا به مخلوقات) و محبت بی‌واسطه بنا شده است. مولانا در ادامه داستان نشان خواهد داد که هر دو نگاه، به‌ویژه نگاه عاشقانه و صادقانه‌ی چوپان، در جای خود ارزشمند است و آنچه برای حق تعالی اهمیت دارد، صورت کلام نیست، بلکه سوز و صدق درون است.