Lezen Daftar 6 Sayyid Malik Tirmidhi kondigt aan: 'Wie binnen drie of vier dagen naar Samarkand reist voor een belangrijke aangelegenheid, zal een gewaad, een paard, een slaaf, een slavinnen en zoveel goud ontvangen.' De hofnar hoort het nieuws van deze aankondiging in het dorp en komt naar de koning in de paardenstal en zegt: 'Ik kan in elk geval niet gaan.' Vers 2594

M6:2594 — در شریعت هم عطا هم زجر هست / شاه را صدر و فرس را درگه است

در شریعت هم عطا هم زجر هستشاه را صدر و فرس را درگه است
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:2594

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در شریعت، هم بخشش و پاداش هست و هم کیفر و مجازات؛ چرا که شاه را جایی بر صدر هست و اسب را نیز جایگاهی در طویله. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که نظام شریعت و عدل الهی، همانند جهان مادی، هر چیز و هر کس را در جایگاه مناسب خود قرار می‌دهد؛ پس هم عطا دارد و هم زجر.

شرح

قطعاً این بیت در بافت استدلال دلقک در برابر شاه، بر ضرورت سنجیدگی و پرهیز از شتاب در اعمال کیفر تأکید می‌کند. اما معنای آن بسی فراتر از این داستان است؛ مولانا در اینجا یک قاعدهٔ بنیادین را در مورد نظام هستی و به‌ویژه شریعت مطرح می‌کند. شریعت، یعنی همین مجموعهٔ وسیع قوانین الهی، نه فقط بر مدار عطا می‌گردد و نه صرفاً بر مبنای زجر و کیفر. بلکه هر دو را در خود دارد. این دقیقاً مصداق تعریف عدل است: «عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش / ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش.» این تعریفی کلاسیک از عدل است که مولانا آن را نه تنها در رفتار انسان‌ها، بلکه در سراسر هستی جاری می‌داند.

تعبیر «شاه را صدر و فرس را درگه است» یک تمثیل روشن‌گر است. شاه جایگاهی رفیع بر صدر دارد، یعنی نشیمنگاهی که شایستهٔ شأن اوست. در مقابل، اسب را به «درگه» یعنی طویله می‌برند، جایگاهی که برای آن مناسب است. اینجا بحث خوبی و بدی مطلق نیست، بلکه بحث تناسب است. هر چیز در جای خود معنا و حکمت پیدا می‌کند. در شریعت نیز همین‌طور است: نیکوکار پاداش می‌یابد و بدکار مجازات. این عین عدالت است.

این نکته به‌ویژه در فهم ما از داوری الهی در روز قیامت اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. آنجا که خداوند «یداق الناس علی قدر ما آتاهم من العقول فی دار الدنیا»؛ یعنی مردم را به میزان عقل و درکی که در دنیا به آن‌ها داده، مورد محاسبه و مجازات قرار می‌دهد. کسی که فهم و توانایی تحلیل عمیق‌تری دارد، اگر خطایی کند، وزنش در ترازوی عدل الهی با کسی که به دلیل نقصان ادراکی یا تربیت ناصحیح مرتکب همان خطا شده، یکسان نیست. عوامل متعددی نظیر تربیت خانوادگی، محیط اجتماعی، و میزان قابلیت درک، همه در این محاسبه دخیل‌اند. دادگاه الهی، حق هر کس را دقیقاً مطابق با استحقاق او، نه بیشتر و نه کمتر، به او بازمی‌گرداند. مگر آنکه پای کرم و رحمت الهی در میان باشد که خود بحثی دیگر است.

بنابراین، این بیت یادآور آن است که قوانین الهی، بر مبنای حکمتی عمیق و عدالتی فراگیر بنا شده‌اند که هم پاداش‌دهنده است و هم مجازات‌گر؛ هر کدام در موضع خویش، به تناسب ظرفیت و کردار انسان‌ها. این نگاه به شریعت، دور از هرگونه جبرگرایی خشک و برآمده از درکی لطیف و عمیق از ماهیت عدل الهی است.

نکات کلیدی

  • شریعت، نظام جامعی از عطا (پاداش) و زجر (کیفر) است، نه فقط یکی از آن‌ها.
  • عدل به معنای قرار دادن هر چیز در جایگاه مناسب خود است، که در نظام الهی کاملاً رعایت می‌شود.
  • تمثیل شاه و صدر و اسب و درگه نشان می‌دهد که تفاوت جایگاه‌ها و پاسخ‌ها ذاتی و متناسب است.
  • در داوری الهی، کیفر و پاداش بر اساس عقل و درک هر فرد تعیین می‌شود، نه عملی یکسان برای همه.
  • عوامل تربیتی و ظرفیت ادراکی افراد در محاسبهٔ عدل الهی مورد نظر قرار می‌گیرد.
  • مولانا نگاهی لطیف به عدل الهی دارد که دور از هرگونه جبرگرایی خشک است.

Sources: d6-s59 · 00:03:58 d6-s59 · 00:07:44

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.