Lezen Daftar 6 De zonen van de sultan gingen, volgens het principe 'De mens is hebzuchtig naar wat hem verboden is,' 'Wij toonden onze dienstbaarheid, maar uw slechte aard begreep niet hoe hij die moest kopen.' Zij negeerden alle adviezen van hun vader en gingen naar dat verboden fort, en vielen zo in de put van beproeving. En hun verwijtende zielen zeiden: 'Is er geen waarschuwer tot u gekomen?' Zij zeiden huilend en vol spijt: 'Hadden wij maar geluisterd of begrepen, dan waren wij niet onder de bewoners van de Hel geweest.' Vers 3737

M6:3737 — خود ازو یابد ظهور انکار او / نیست غیر عکس خود این کار او

خود ازو یابد ظهور انکار اونیست غیر عکس خود این کار او
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3737

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خودِ انکارِ او نیز از خود او آشکار می‌شود؛ این کارِ او چیزی جز بازتابِ خویش نیست.

معنا: این بیت بیان می‌کند که حتی عمل انکار خداوند نیز از ذات و قدرت خود او سرچشمه می‌گیرد و این انکار، چیزی جز بازتابی از همان حقیقت الهی نیست.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای بس عمیق و پارادوکسیکال اشاره می‌کند که از قضا شاه‌بیت جهان‌بینی اوست، یعنی احاطهٔ مطلق بی‌صورت بر تمام صورت‌ها، تا آنجا که حتی نفی و انکار بی‌صورت نیز در دل دایرهٔ احاطهٔ اوست. او در جایی دیگر می‌گوید: «مؤمنان ز اقرار مست و کافران ز انکار مست». مؤمنان در اقرار به خدا مستند، و کافران در انکار او؛ یعنی هر دو در سیطرهٔ اویند و هر دو، بی آنکه بدانند یا بخواهند، از تدبیر او مست و مدهوشند. به تعبیر مولانا، پرده‌گردانِ همهٔ این نقش‌ها، اوست؛ حتی اگر نقش مخالف زند و نقشی چون انکار در میان آورد.

این سخن، غایتِ توحید افعالی است؛ اینکه «لا یمکن الفرار من حکومتک». ما از حکومت خداوند نمی‌توانیم فرار کنیم، حتی اگر کفر بورزیم، باز هم تحت سیطره و تدبیر او هستیم. ایمان و کفر، هر دو، مخلوق اویند. چنان که عطار نیز به زیبایی می‌سراید: «خود اگر کفر است و گر ایمان او، دست‌باف حضرت است و آن او». کفر و ایمان، هر دو، بافتهٔ دست قدرت اویند؛ گویا عالم همچون پارچه‌ای است که تارش کفر و پودش ایمان است و اوست که این پارچه را بافته است. هیچ چیز در عالم نیست که مخلوق خدا نباشد.

پس، در این منظر، انکار بی‌صورت نیز خود از همان بی‌صورت ظهور پیدا می‌کند و از او پدید می‌آید. این انکار صرفاً یک «عکس» از خود اوست؛ بازتابی از وجود و ارادهٔ اوست. به عبارت دیگر، این انکار، خودْ صورتی است که بی‌صورت برای جلوه‌گری و نشان دادنِ احاطهٔ بی‌حد خویش، در عالم ظاهر کرده است. جهان در نگاه مولانا همچون اندیشه‌ای است از عقل کل که به صورت خارجی تجسم یافته، «این جهان یک فکرت است از عقل کل / عقل چون شاه است و صورت‌ها رسل». خداوند معمار بی‌صورت عالم است و صورت‌ها همچون ابزارهایی در دست اویند. این جهان در واقع، صورتی است که خداوند به خود داده است، ماسکی است بر چهرهٔ بی‌صورت خویش. ما مجبوریم بی‌صورت را در صورت‌ها ببینیم و قدرت کنار زدن این ماسک را نداریم. حتی انکار کنندگان نیز، ناخواسته، در کار خود، صورت و ماسکی از همان بی‌صورت را می‌نمایند.

نکات کلیدی

  • احاطهٔ مطلق خداوند: تمام پدیده‌ها، حتی آنهایی که به ظاهر در تضادند، از ذات خداوند سرچشمه می‌گیرند.
  • انکار به مثابه جلوهٔ الهی: عمل انکار خداوند نیز خود صورتی از تجلی قدرت و حضور اوست.
  • ناگریزی از تدبیر الهی: هیچ عمل یا قلمرویی خارج از سیطرهٔ فراگیر خداوند نیست.
  • پیوند صورت و بی‌صورت: تمام صورت‌های عالم، از جمله اعمال انسان مانند انکار، نهایتاً بازتاب بی‌صورت ازلی هستند.
  • توحید افعالی: تنوع اعمال و باورها در نهایت به یک منشأ واحد الهی بازمی‌گردد.

Sources: d6-s83 · 40:34:00 d6-s83 · 47:07:00 d6-s83 · 49:16:00 d6-s83 · 55:22:00

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.