Lezen› Daftar 6› Het verhaal van Imru' al-Qais, die een koning van de Arabieren was en buitengewoon mooi van uiterlijk was, de Jozef van zijn tijd. En de Arabische vrouwen, zoals Zulaikha, waren dolverliefd op hem. En hij was een dichter, van nature geneigd om te zeggen: 'Sta stil, laten we huilen ter herinnering aan een geliefde en een verblijf.' Terwijl alle vrouwen hem met heel hun ziel zochten, waarom dan zijn gedichten en zijn jammerklachten? Tenzij hij wist dat dit alles slechts afbeeldingen waren die op de planken van aarde waren geschilderd. Uiteindelijk overkwam deze Imru' al-Qais een toestand waarin hij midden in de nacht zijn koninkrijk en kinderen verliet, zich in een derwisjmantel verborg en van het ene land naar het andere trok, op zoek naar Degene die vrij is van landsgrenzen: 'Hij begunstigt met Zijn genade wie Hij wil.' Tot het einde.› Vers 3989

M6:3989 — گشته مردان بندگان از تیغ تو / وان زنان ملک مه بی‌میغ تو

گشته مردان بندگان از تیغ تووان زنان ملک مه بی‌میغ تو
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M6:3989

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مردان از تیغ تو بنده و فرمانبر شده‌اند، و آن زنان نیز بنده و شیفته جمال ماهِ بی‌ابرت گشته‌اند. معنا: این بیت، در جریان ستایش پادشاه روم از امروالقیس، بیان می‌دارد که مردان به سبب قدرت شمشیر و هیبت او، و زنان به دلیل زیبایی بی‌همتای چهره‌اش، مطیع و دلباخته او شده‌اند.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستان جذاب امروالقیس می‌آید، در آن لحظه‌ای که پادشاه روم به دیدار این پادشاه آوارهٔ عرب می‌رود و به ستایش او می‌پردازد. اینجا مولانا از زبان پادشاه روم، امروالقیس را به 'یوسفِ وقتی' تشبیه می‌کند که صاحب دو گونه 'مُلک' است: یکی 'مُلک جمال' و دیگری 'مُلک بلاد'. یعنی هم زیبایی بی‌حد و حصر دارد و هم صاحب سرزمین و پادشاهی بوده است.

شرح این بیت دقیقاً در همین دو جنبه از اقتدار امروالقیس نهفته است. مولانا می‌گوید که پادشاه روم، در خطاب به امروالقیس، بیان می‌کند که 'مردان بندگان از تیغ تو' گشته‌اند؛ یعنی مردان تحت تأثیر قدرت و هیبت شمشیر او تسلیم و مطیع شده‌اند. این اشاره‌ای است به اقتدار سیاسی و نظامی امروالقیس که توانایی حکمرانی و فرمانروایی را به او می‌بخشید.

در مقابل، زنان به واسطهٔ 'ملک مه بی‌میغ تو' شیفته و بندهٔ او شده‌اند. تعبیر 'مه بی‌میغ' به معنای ماهی است که هیچ ابری آن را نپوشانده باشد، نمادی از زیبایی کامل و بی‌نقص. پادشاه روم می‌گوید که زنان نیز، نه از سر ترس از شمشیر، بلکه از سر شیفتگی به جمال بی‌نظیر امروالقیس، به او دل باخته‌اند. این دوگانگیِ 'تیغ' و 'جمال'، قدرت بیرونی و کاریزمای درونی را به تصویر می‌کشد که هر دو می‌توانند مردمان را مسحور و مطیع کنند.

نکتهٔ کلیدی از منظر مولانا، و آنچه دکتر سروش بر آن تأکید دارد، واکنش امروالقیس به این ستایش‌هاست. پادشاه روم با 'فلسفه گفتش بسی' — یعنی با سخنان پرطمطراق و به ظاهر حکیمانه، اما از نظر مولانا تهی و بی‌معنا — او را می‌ستاید. دکتر سروش در اینجا به صراحت اشاره می‌کند که مولانا کلمهٔ 'فلسفه' را با نوعی تحقیر به کار می‌برد تا نشان دهد که این گونه سخنانِ صرفاً عقلانی و بیانی، در برابر 'حال' باطنی و درد عشق، چقدر بی‌بهاست. امروالقیس در برابر این 'فلسفه‌گویی‌ها' خاموش می‌ماند تا اینکه ناگهان 'وا کرد از سر روی‌پوش' و راز درونی خود، یعنی درد عشق و طلب حق را فاش می‌کند.

این 'فاش کردنِ راز' که محصول 'خاموشی' و 'حال' درونی است، چنان تأثیری بر پادشاه روم می‌گذارد که خود او نیز دست از پادشاهی می‌شوید و در سفر عشق، همراه امروالقیس می‌شود. اینجا مولانا تصریح می‌کند که 'عشق یک کرت نکردست این گنه'؛ یعنی این نخستین بار نیست که عشق چنین می‌کند و پادشاهان را از تخت سلطنت فرود می‌آورد و آواره می‌سازد. این تأکید مولانا نشان می‌دهد که قدرت عشق، در نگاه او، فراتر از هر قدرت مادی، حتی قدرت شمشیر و جمالی است که در این بیت ستایش شده است. عشق خود 'منّ اخیر' است، آخرین وزنی که اگر بر کشتی وجود آدمی بیفتد، دیگر کشتی تاب نمی‌آورد و به کلی دگرگون می‌شود.

نکات کلیدی

  • مولانا قدرت را در دو چهرهٔ 'تیغ' (هیبت و سلطنت) و 'جمال' (زیبایی و کاریزما) تصویر می‌کند که هر دو مردم را مطیع خود می‌سازند.
  • اشاره مولانا به 'فلسفه گفتش بسی' با لحن تحقیرآمیز، بر تفاوت میان سخن تهیِ عقلانی و 'حال' اصیل باطنی تأکید دارد.
  • تحول حقیقی از 'فلسفه' (گفتار) به 'فاش کردن راز' (حال باطنی) رخ می‌دهد که قدرتی فراتر از تمامی اوصاف ظاهری دارد.
  • داستان امروالقیس نمونه‌ای از قدرت بی‌بدیل عشق است که می‌تواند پادشاهان را از تخت سلطنت به وادی بی‌خودی و ترک جاه بکشاند.

Sources: d6-s89 · 00:22:55 d6-s89 · 00:24:57 d6-s89 · 00:28:24

❋

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

❋

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.