لوستل دفتر ۶ د هغه ناروغ کیسه چې طبیب په هغه کې د روغتیا امید ونه لید بيت ۱۳۰۹

M6:1309 — عجزبخش جان هر نامحرمی / لیک قدرت‌بخش جان هم‌دمی

عجزبخش جان هر نامحرمیلیک قدرت‌بخش جان هم‌دمی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1309

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این (تجلیات الهی) جانِ هر ناآشنا و نامحرمی را به عجز و ناتوانی می‌کشاند، معنا: اما جانِ هر هم‌دم و آشنایی را قدرت و توان می‌بخشد. این بیت بیان می‌کند که پدیده‌های معنوی و تجلیات حق، بسته به ظرفیت و آمادگی دریافت‌کننده، اثری دوگانه دارند: برای نااهلان ناتوان‌کننده و برای اهل دل قدرت‌بخش.

شرح

این بیت بسیار کلیدی، به مثابه خلاصه‌ای از فلسفه‌ی مولانا درباره‌ی چگونگی اثرگذاری فیض الهی و تجلیات معنوی است. من بارها گفته‌ام که مولانا جهان را کج نمی‌بیند و شکوه‌ای از خلقت ندارد. اما این به معنای نفی تفاوت در تأثیرات امور غیبی نیست. مسئله این است که حقیقت، به ویژه در قالب معجزات یا حضور اولیای حق، یکسان عمل نمی‌کند؛ اثرش به "قابلیت" و "لیاقت" گیرنده‌اش بازمی‌گردد.

پیشتر گفتم که همه‌ی موجودات، از خدا پُرند؛ «وجود یعنی خدا». این گلدان و آن سیب و این انسان، همه جلوه‌هایی از وجود حق‌اند. اما این جلوه‌ها شدت و ضعف دارند. اولیای خدا کسانی‌اند که «اشتِداد وجودی» یافته‌اند، پرتر از وجودند، و حضور حق در آنان متکاثف شده است. لذا همنشینی با آنان، همنشینی با خداست. اینان خود، تجلی‌گاه معجزات پنهان‌اند، کوره‌ای داغ که هرکه کنارشان بنشیند، گرم می‌شود.

اما این تجلیات و معجزات، چه از سوی انبیا باشد که بر جمادات اثر می‌گذاشتند—چون شکافتن نیل یا شق‌القمر—و چه از سوی اولیا که با کرامات خفی خود قلب‌ها را گرم و مست می‌کنند، بر همگان یکسان اثر نمی‌کند. مولانا این واقعیت را با تمثیل‌های گوناگون توضیح می‌دهد. اثر این تجلیات نه عاریتی‌ست و نه عمومی؛ بلکه متناسب با "روح خوش متواری" است که آن را دریافت می‌کند.

اول، تشبیه "معجزه" به "بحر" (دریا): دریا برای «مرغ آبی» که شناگر ماهری است، محیطی امن و مایه‌ی حیات است؛ اما برای «مرغ خاک» که اهل پرواز در خشکی است، موجبات هلاکت را فراهم می‌آورد. این نُکته‌ی اساسی در نظام فکری مولاناست: آمادگی و ظرفیت درونی توست که اثرِ فیض را تعیین می‌کند.

دوم، قیاس با «غذای خوب»: یک غذای نیکو و مقوی، برای بدنی سالم، قدرت‌بخش و بر توانایی‌اش می‌افزاید. اما همین غذا برای بدنی بیمار و ناتوان، می‌تواند به هلاکت انجامد. پس مشکل از غذا نیست، مشکل از جسمِ دریافت‌کننده است.

سوم، تمثیل قرآنی: خود قرآن کریم نیز به این نکته اشاره دارد که «یُضِلُّ بِهِ کَثیراً و یَهدی بِهِ کَثیراً». یعنی کلام حق که معجزه پیامبر بود، عده‌ای را به گمراهی می‌کشاند و عده‌ای را هدایت می‌کند. این به معنای نقصان در کلام خدا نیست، بلکه به معنای تفاوت در "روح حقیقت‌جو" یا "روح تعصب‌ورز" شنوندگان است.

بنابراین، این بیت بیانگر یک قانون کلی در عالم معناست: «نامحرم»، کسی است که دل و جانش آلوده به غبار تعلقات، تعصبات یا نقص‌هاست و قابلیت دریافت و هضم حقیقت را ندارد. معجزات و تجلیات، به‌جای روشنگری، او را به «عجز» و ناتوانی بیشتر می‌کشاند، زیرا توان مواجهه‌ی بی‌پرده با حقیقت را ندارد و آنچه او را از درون می‌فرساید، در این مواجهه تشدید می‌شود. اما «همدم»، آن کسی است که خود را در آتش اشتیاق پاک کرده و ظرفیت دریافت انوار را یافته است. برای او، همین تجلیات مایه‌ی «قدرت»، توانمندی و سرشار شدن از فیض الهی است. پس، راه کسب این قدرت، نه در انتظار معجزه، که در ایجاد قابلیت و لیاقت در درون خود است.

نکات کلیدی

  • تجلیات الهی، مانند معجزات و حضور اولیا، بسته به آمادگی روحی دریافت‌کننده، اثری متفاوت دارند.
  • برای «نامحرم» یا نااهل، این تجلیات منجر به عجز، ناتوانی و حتی هلاکت می‌شود، زیرا فاقد ظرفیت درونی برای هضم حقیقت است.
  • برای «همدم» یا اهل دل، همین تجلیات منبع قدرت، توانمندی و فیض الهی است.
  • مشکل در حقیقتِ متجلی نیست، بلکه در قابلیت یا عدم قابلیت گیرنده‌ی آن است.
  • برای بهره‌مندی از فیض الهی، باید در خود "قابلیت و لیاقت" ایجاد کرد، نه اینکه منفعلانه منتظر معجزه بود.
  • قرآن کریم نیز بر این اصل تأکید دارد که کلام حق عده‌ای را هدایت و عده‌ای را گمراه می‌کند.

Sources: d6-s26 · 00:41:26 d6-s26 · 00:54:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.