لوستل دفتر ۶ د ناروغ کیسې ته بیرته راګرځیدل بيت ۱۳۵۷

M6:1357 — آن ز پایان‌دید احمد بود کو / دید دوزخ را همین‌جا مو به مو

آن ز پایان‌دید احمد بود کودید دوزخ را همین‌جا مو به مو
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1357

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این توانایی «پایان‌بینی» متعلق به احمد (پیامبر اکرم) بود که جهنم را همین‌جا با تمام جزئیاتش مشاهده می‌کرد. معنا: مولانا در این بیت به بینش منحصر به فرد پیامبر اسلام اشاره می‌کند که می‌توانست عاقبت امور و حقایق پنهان بهشت و جهنم را در همین دنیا و با جزئیات کامل ببیند.

شرح

من بارها تأکید کرده‌ام که عقل واقعی، عقل «پایان‌بین» و «دوراندیش» است، نه آن عقلی که در سطح ظاهر امور می‌ماند. این حیوانات‌اند که تنها «حال» را می‌بینند. اما احمد، پیامبر بزرگ اسلام، دارای چنین چشم پایان‌بینی بود. مولانا می‌فرماید: «آن ز پایان‌دید احمد بود کو / دید دوزخ را همین‌جا مو به مو / دید عرش و کرسی و جنات را / تا درید او پردهٔ غفلات را.» پیامبر نه تنها عاقبت افراد را می‌دید، بلکه «عاقبت افعال» را نیز به وضوح مشاهده می‌کرد. روایاتی، چه در سنت شیعه و چه سنی، نقل شده که پیامبر در پاسخ به پرسش از عاقبت افراد، به برخی بهشت و به برخی جهنم را وعده می‌داد، و می‌فرمود: «ما رأیت فی الخیر و الشر کالیوم قط، انه صورت الجنة و النار حتی رأیتهما دون الحائط.» یعنی امروز خیر و شری را چون امروز ندیده‌ام؛ بهشت و جهنم چنان بر من مصور شدند که آن‌ها را همین‌جا پشت دیوار دیدم. تز بنده این است که بسیاری از احکام فقهی که پیامبر بیان فرمودند، خاصه در باب عبادات و امور آیینی، بر مبنای همین دیدن «عاقبت امور» بود. مثال معروفی هست که پیامبر مردی را با انگشتر طلا دید، انگشتر را از دستش گرفت و پرتاب کرد و فرمود: «یعمد احدکم الی جمرة من النار فیضعها علی اصبعه.» آیا یکی از شما قصد می‌کند پاره‌ای از آتش را بر انگشت خود نهد؟ این یعنی پیامبر با چشم برزخی و باطن‌بین خود، انگشتر طلای مردان را نه به شکل ظاهری‌اش، بلکه به صورت واقعی و نهایی آن که «گل آتش» بود، می‌دید و از این رو حکم به حرمت آن می‌داد. همین معنا در قرآن کریم نیز آمده آنجا که می‌فرماید: «الذین یأکلون اموال الیتامی ظلما انما یأکلون فی بطونهم نارا.» کسانی که مال یتیم را به ستم می‌خورند، در حقیقت در شکم‌های خود آتش می‌خورند. این تجربهٔ پیامبر است؛ او حقیقت اعمال را می‌دید. این «رویه‌ی دیگر امور دنیوی» است که به تعبیر میرفندرسکی: «صورتی بر زیر دارد آنچه در بالاستی.» هر آنچه در دنیا به صورت خاصی پدیدار است، صورت برزخی و ماورایی خود را نیز دارد که اولیای حق آن را مشاهده می‌کنند. پیامبر گرامی (ص) اگرچه مأمور نبود که پرده غفلت را از دیدگان همگان بدرد، چرا که «هر کس از پندار خود مسرور به» و این خود نظمی در عالم دارد، اما گاهی برای نشان دادن روزنه‌ای به آن جهان بیکران، نمونه‌هایی از این حقایق پنهان را به مشتاقان عرضه می‌کرد.

نکات کلیدی

  • «پایان‌بینی» توانایی ویژهٔ پیامبر اسلام برای مشاهدهٔ عاقبت امور و حقایق پنهان.
  • بینش پیامبر نسبت به بهشت و دوزخ، دیداری مستقیم و «همین‌جا» بود، نه صرفاً خبری از غیب.
  • احکام فقهی، به‌ویژه در عبادات، ریشه در درک پیامبر از صورت‌های باطنی و عواقب اعمال دارد.
  • اعمال دنیوی، مانند خوردن مال یتیم، دارای «صورت برزخی» یا ماورایی هستند که پیامبر آنها را مشاهده می‌کرد.
  • پیامبر گاهی برای بیدار کردن مشتاقان، گوشه‌هایی از این حقایق پنهان را آشکار می‌ساخت، اما نه برای همه.
  • «عقل دوراندیش» واقعی، فراتر از ظاهر را می‌بیند و با عقل حیوانی که محدود به حال است، تفاوت دارد.

Sources: d6-s28 · 18:36:00 d6-s28 · 19:40:00 d6-s28 · 21:01:00 d6-s28 · 23:02:00 d6-s28 · 24:46:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.