لوستل دفتر ۶ په دې تقریر کې یوه کیسه چې په رنځ کې صبر کول د یار له فراق څخه په صبر کولو ډیر اسانه دي بيت ۱۷۶۵

M6:1765 — این درشت و زشت‌تر یا خود طلاق / این ترا مکروه‌تر یا خود فراق

این درشت و زشت‌تر یا خود طلاقاین ترا مکروه‌تر یا خود فراق
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1765

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این (لباس درشت) ناپسندتر و زشت‌تر است یا خود طلاق؟ این برای تو ناخوشایندتر است یا خود فراق؟

معنا: در این بیت، شوهر به زنی که از لباس زبر و کهنه خود شکایت دارد، می‌گوید که آیا تحمل این سختی‌ها ناخوشایندتر است یا جدایی کامل (طلاق و فراق) از من؟ این سؤال، زن را به تأمل وامی‌دارد که گاهی تحمل رنج کوچک، مانع رنج بزرگ‌تر می‌شود.

شرح

این بیت، از آن داستان‌های تمثیلی مثنوی است که در لایه‌ای عمیق‌تر، حکمتی سترگ را پنهان کرده است. مولوی در اینجا حکایتی از درویشی با همسرش نقل می‌کند. زن از فقر و سختی زندگی، به‌ویژه از لباس کهنه و زبر خود شکوه می‌کند. مرد درویش در پاسخ، ضمن اذعان به دشواری‌ها، اما نه برای رفع آن‌ها که توانش را ندارد، بلکه برای تغییر نگاه زن، سؤالی بنیادین مطرح می‌کند: «این درشت و زشت‌تر یا خود طلاق؟ این ترا مکروه‌تر یا خود فراق؟» یعنی آیا تحمل همین لباس زبر و خشن برای تو ناخوشایندتر است یا آنکه اساساً از من جدا شوی و بی‌سرپرست بمانی؟ این در واقع برای زن آن روزگار، تهدیدی بس جدی و واقعی بود؛ در جامعه‌ای که زن استقلال مالی و اجتماعی نداشت، طلاق به معنای ویرانی زندگی بود و زن ناچار بود رنج‌های کوچک‌تر را برای پرهیز از رنج مهلک‌تر بپذیرد.

اما سخن مولوی، به این حکایت ساده ختم نمی‌شود. او این تمثیل را برای سالک و صوفی پرسشگر بسط می‌دهد و می‌پرسد که آیا تحمل مشقات طریقت، ریاضت‌ها، جهاد با نفس، صوم و پرهیز از هوای نفس، که بی‌شک تلخی‌هایی دارد، دشوارتر است یا آن فراق و دوری از حق که همه این مشقات برای پرهیز از آن است؟ او قاطعانه می‌گوید: «لیک از تلخی بُعد حق به است». یعنی سختی‌های سلوک بهتر از دوری از حق است. این سخن، مستقیماً به آن مفهوم قرآنی اشاره دارد که خداوند برای آزمودن بندگان، آنان را به سختی‌ها و کاستی‌ها مبتلا می‌کند تا گوهر وجودشان صیقلی یابد و از دل این رنج‌ها به وصال و معرفت برسند. پس رنج‌های دنیا، اگرچه خشن و درشت‌اند، اما در مقایسه با فراق از حضرت حق، سهل و کوچک می‌نمایند.

مولانا حتی پا را فراتر می‌گذارد و با عبارتی دلنشین می‌گوید که رنج‌ها در برابر یک لحظه عنایت الهی هیچ‌اند: «رنج کی ماند دمی که ذوالمنن/ گویدت چونی تو ای رنجور من». این همان تعبیری است که حافظ نیز به زیبایی هرچه تمام‌تر بیان می‌کند: «عتاب یار پری‌چهره عاشقانه بکش/ که یک کرشمه تلافی صد جفا بکند». یک نیم‌نگاه، یک احوال‌پرسی از سوی معشوق، می‌تواند تلخی و جفای هزاران روز جدایی را بشوید و بزداید. انسان فطرتاً تشنهٔ محبت است و اگر رنجی در مسیر دوست باشد، با یک اشارهٔ او، تمام آن رنج‌ها به شیرینی مبدل می‌شوند.

و اگر کسی بگوید که چنین احوال‌پرسی آشکاری از سوی حق اتفاق نمی‌افتد، مولوی پاسخ می‌دهد: «ور نگوید کَت نه آن فهم و فن است/ لیک آن ذوق تو پرسش کردن است». یعنی حتی اگر فهم تو به درک مستقیم این سخن الهی نرسد، همین که در دل خودت «ذوق پرسش کردن» را حس می‌کنی، همین میل به طلب و توجه، خود از جانب اوست و این لذتی که از رنج می‌بری، عین پرسش کردن خداست. خداوند در پس پرده، از احوال بندگانش غافل نیست؛ «آن ملیحان که طبیبان دلند/ سوی رنجوران به پرسش مایلند». طبیبان دل، یعنی عارفان و خداوند که طبیب‌القلوب است، همیشه مایل به احوال‌پرسی از رنجورانند. و حتی اگر از ننگ و نام (از ظاهر دنیا و عرفیات) حذر کنند و آشکارا به عیادت نیایند، «چاره‌ای سازند و پیغام می‌کنند»؛ یعنی به شیوه‌های لطیف و پنهانی، پیام خود را به عاشق می‌رسانند و هرگز «معشوقی ز عاشق بی‌خبر» نمی‌ماند. این بیت در نهایت به ما می‌آموزد که رنج‌ها، نردبان وصال‌اند و نشانهٔ عنایت، نه علامت طرد و فراموشی.

نکات کلیدی

  • تحمل سختی‌های دنیوی در طریقت، سهل‌تر و ضروری‌تر از دوری و فراق از حق است.
  • رنج‌ها می‌توانند نردبانی به سوی کمال و معرفت باشند، نه صرفاً بلایا.
  • یک لحظه عنایت و توجه الهی، قادر است تمام تلخی‌ها و رنج‌های مسیر را محو کند.
  • حتی اگر درکی آشکار از لطف الهی نداشته باشیم، خودِ میل به طلب و اشتیاق، نشانهٔ حضور و توجه اوست.
  • خداوند همچون معشوقی پنهان، از احوال عاشقانش غافل نیست و پیام‌های لطیف خود را به ایشان می‌رساند.

Sources: d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:51:30 d6-s39 · 01:54:50 d6-s39 · 01:58:52

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.