لوستل دفتر ۶ مثال بيت ۱۸۲۳

M6:1823 — چون فرو گیرد غمت گر چستیی / زان دم نومید کن وا جستیی

چون فرو گیرد غمت گر چستییزان دم نومید کن وا جستیی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:1823

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هنگامی که غم بر تو چیره می‌شود، اگر زیرک و چابک باشی، از آن لحظهٔ نومیدکننده رهایی می‌یابی و می‌جهی. معنا: این بیت می‌آموزد که در مواجهه با غم، انسان با زیرکی و یادآوری نعمت‌های پیشین می‌تواند از دام نومیدی بگریزد و خود را نجات دهد.

شرح

مولانا در این بیت یک راهکار عملی و روان‌شناسانه برای رویارویی با غم پیش می‌نهد، اما نه راهکاری از سر بی‌عملی و تسلیم، بلکه با «چستی» و «زیرکی». من این «چستی» را چابکی روحانی می‌خوانم؛ همان هوشمندی که اجازه نمی‌دهد انسان در غرقاب نومیدی فرو رود. وقتی غم بر جان آدم چیره می‌شود، طبیعت بشر این است که به گذشته‌ای بی‌رحمانه و آینده‌ای تاریک خیره شود، اما مولانا می‌گوید اگر «چست» باشی، می‌توانی از آن «دم نومیدکن» بجهی و رها شوی.

منطق مولانا این است که غم، هر قدر هم که سنگین باشد، حق ندارد گذشتهٔ پر از نعمت و لطف الهی و آیندهٔ سرشار از امید را از یاد ببرد. او در جایی دیگر می‌گوید: «سوی نومیدی مرو، امیدهاست / سوی تاریکی مرو، خورشیدهاست.» این دقیقاً همان کاری است که انسان «چست» می‌کند؛ در اوج سیاهی، به خورشیدهای پیشین و آینده چشم می‌دوزد. این یادآوری همان چیزی است که مولانا آن را «راتبه انعام‌ها» می‌نامد، یعنی مستمری‌ها و حقوقی که خداوند پیوسته به ما داده و می‌دهد. این «راتبه»ها سند روشنی‌اند که نومیدی را باطل می‌کنند.

این نه‌تنها یک توصیهٔ اخلاقی، بلکه یک معرفت عمیق فلسفی است. در واقع، مولانا در اینجا نه از نادیده گرفتن غم، بلکه از عبور هوشمندانه از آن سخن می‌گوید. غم حضور دارد، اما اجازه نمی‌یابد که کل صحنهٔ هستی را اشغال کند. این همان جلا الاحزان است؛ غم را نمی‌زداییم، بلکه آن را صیقل می‌دهیم تا از آن عبور کنیم. این نگاه با آنچه فیلسوفان وجودی از «تنهایی» و «واپس‌ماندگی» انسان می‌گویند، در تقابل است؛ چرا که مولانا در جدایی نیز «یار» را حاضر می‌بیند و نومیدی را گمراهی از این حضور.

نکات کلیدی

  • در برابر غم، زیرکی و چابکی روحی به کار گیریم.
  • یادآوری نعمت‌های پیشین الهی، پادزهر اساسی نومیدی است.
  • مولانا دعوت به مقاومت فعال در برابر یأس می‌کند، نه تسلیم منفعلانه.
  • غم نباید دید ما را نسبت به «خورشیدها»ی امید کور کند.
  • این بیت یک رویکرد عمل‌گرایانه و مثبت‌اندیش در مواجهه با رنج است.

Sources: d6-s40 · 00:50:14 s01 [Framing the whole project - Mowlana is سبک‌روح] s02 [The Masnavi promises وصول AND یقین - جلاء الاحزان] s03 [The green/black sorrow distinction] s04 [Why Mowlana refuses to complain — the FULL philosophical answer]

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.