لوستل دفتر ۶ د هغه د خزانه غوښتونکي توبه د خدای تعالی حضور ته له ډیرو لټونونو او عجز او اضطراب وروسته، چې اې زما د څرګندولو ولي! دا پټ راڅرګند کړه بيت ۲۳۲۵

M6:2325 — بودمی آگه ز منزلهای جان / وقت خواب و بیهشی و امتحان

بودمی آگه ز منزلهای جانوقت خواب و بیهشی و امتحان
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2325

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای کاش از جایگاه‌های جان آگاه می‌بودم، حتی در زمان خواب و بیهوشی و در هنگامهٔ امتحان‌های زندگی. معنا: این بیت به ناتوانی انسان در شناخت و مدیریت مراحل عمیق‌تر وجودش در زمان‌هایی که اختیار از او سلب می‌شود، مانند خواب، بیهوشی یا هنگام مصیبت، اشاره دارد؛ جایی که کنترل ظاهر از دست می‌رود و حقیقت بی‌قدرتی او آشکار می‌شود.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیرامونش، به نکته‌ای کلیدی در معرفت‌شناسی خود می‌پردازد: ناتوانی انسان از تدبیر کامل وجود خویش. ما در اوقاتی که اختیار از کف ما بیرون می‌رود، همچون خواب، بیهوشی، یا در اوج امتحان‌ها و گرفتاری‌های زندگی، از "منزلهای جان"، یعنی آن لایه‌های عمیق‌تر و سِرّی وجودمان، بی‌خبر می‌مانیم. این بی‌خبری نشانه‌ای از عدم استقلال مطلق ماست؛ چرا که اگر زمام امور در دست خود ما بود، بی‌تردید در این مواقع نیز بر "جان" و "منازل" آن اشراف داشتیم.

من این را بارها گفته‌ام که اگر اختیار ما مطلق بود، بی‌درنگ خود را به کامل‌ترین و زیباترین و داناترین موجود عالم تبدیل می‌کردیم. ما می‌خواهیم نیکوکارترین باشیم، اما نمی‌توانیم. این عدم توانایی در سامان دادن به خود و مسیر "جان"، در حقیقت همان "هیچ" بودن ماست که شب‌ها یا در حالات بیهوشی و ضعف، آشکارتر می‌شود. شب‌ها ما خالی می‌شویم، وجودمان به حالت "عدم" بازمی‌گردد و سپس با "دَم" و "نَفَس" دیگری، یعنی از سوی خداوند، دوباره پر می‌شویم و به هستی بازمی‌گردیم. این "پر شدن"، نه به اختیار ما، بلکه به مشیت خالق است.

پس وقتی ما در چنین ضعف و بی‌خبری ریشه‌ای از "منازل جان" خود به سر می‌بریم، آن هم در زمان‌هایی که هوش و حواس ما به ظاهر فعال نیست، چگونه می‌توانیم این‌قدر خودپسند و "معجب" باشیم؟ اینجاست که مولانا با آوردن ابیات بعدی، به این پارادوکس بزرگ وجود انسان اشاره می‌کند: از یک سو ناتوانی مطلق در تدبیر نفس در زمان‌های کلیدی، و از سوی دیگر، خودبینی و غروری که محصول نادانی ماست. این بیت تلنگری است برای بیدار شدن از این غفلت و یادآوری "جود" الهی که ما را بی‌هیچ استحقاق قبلی، هستی و دانش و جان بخشیده است.

نکات کلیدی

  • ناتوانی انسان در کنترل عمیق‌ترین ابعاد وجودی خود، به‌ویژه در زمان‌هایی که ارادهٔ او معلق می‌شود (خواب، بیهوشی، امتحان).
  • این بیت نقدی بر خودبزرگ‌بینی انسان است؛ چگونه می‌توانیم "معجب" باشیم در حالی که بر "منازل جان" خود در لحظات کلیدی واقف نیستیم؟
  • شب و حالات مشابه آن، نمادی از بازگشت به "هیچ" بودن و تسلیم شدن به تدبیر الهی است.
  • وجود و هستی ما نه از سر استحقاق، که نتیجهٔ "جود" و کرم مطلق الهی است؛ ناتوانی ما در این بیت تأییدگر این نکته است.

Sources: d6-s54 · 59:13 d6-s54 · 03:52 d6-s54 · 54:39

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.