لوستل دفتر ۶ د هغه د سمندري غوا کیسه چې قیمتي جوهر یې د سمندر له ژورو څخه راوړل، په شپه کې یې د سمندر پر غاړه کیښودل. په روښنایۍ کې یې څرېدل. سوداګر له پټ ځای څخه راووت. کله چې غوا له جوهر څخه لرې تللې وه، سوداګر جوهر په خټو او توره خاوره پټ کړ او ونې ته پورته شو تر پایې او نږدېوالی پورې بيت ۲۹۳۶

M6:2936 — هر گلی که اندر دل او گوهریست / گوهرش غماز طین دیگریست

هر گلی که اندر دل او گوهریستگوهرش غماز طین دیگریست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:2936

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر گِلی که در درونش گوهری نهفته است، آن گوهر، نشانگر سرشت و طینتی دیگر (نه از جنس خاکِ محض) برای آن گِل است. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر چیز ظاهری که باطنی ارزشمند و گوهرین دارد، آن گوهر درونی خود گواه و نشانه‌ای از تفاوت سرشت و برتری آن ظاهر است، نه یک خاک معمولی.

شرح

ما در این بیت، که بلافاصله پس از داستان شگفت‌انگیز گاو بحری و گوهر پوشیده شده در گل می‌آید، با یکی از کلیدی‌ترین تعالیم مولانا و البته همهٔ عرفان و حکمت روبرو می‌شویم: مسئلهٔ صورت و معنی، ظاهر و باطن. این بیت یک حقیقت عام را از آن داستان خاص استخراج می‌کند.

مولانا در اینجا می‌گوید که هر گِلی که در دل خود گوهری پنهان دارد، آن گوهر خودش "غماز" است. غماز یعنی چه؟ غماز در اصل به معنای خبرچین و افشاگر است. یعنی آن گوهر از نوع خاص و والای این گل خبر می‌دهد، بر ماهیت غیرعادی این گِل شهادت می‌دهد. این گِل، گِل معمولی نیست؛ گِلی است که باطنی نورانی دارد.

به خاطر می‌آوریم که مولانا چگونه خطای ابلیس را در سجده نکردن به آدم تبیین می‌کند. ابلیس «تین» آدم را دید، گِل را دید، اما گوهر پنهان در آن گِل، یعنی روح الهی، را ندید. او صورت را دید و از معنی غافل ماند. با خود گفت: من از آتشم و او از گِل، پس چرا به این گِل سجده کنم؟ این همان خطای دیدِ گاو بحری است که گوهر را در گل می‌بیند و با گمانِ اینکه لجن است، از آن می‌گریزد. این داستان، تمثیلی دقیق از ابلیس است که «کان بلیس از متن تین کور و کر است / گاو کی داند که در گل گوهر است.»

و این تنها خطای ابلیس نیست، بلکه خطای بسیاری از ما انسان‌هاست. ما نیز بارها و بارها «صورت راه زدیم»، یعنی به ظواهر چسبیدیم و از باطن و عمق غافل شدیم. ما نیز گوهرهای درون خودمان را، روح الهی که در کالبد گِلین ما دمیده شده، در هبوط به این جهان خاکی، در میان حجاب‌ها پنهان کرده‌ایم و چه بسا خودمان نیز از وجود آن غافل شده‌ایم. مولانا در جای دیگری می‌گوید: «ما خودمون رو هم گم کردیم این گوهرمون که لای گل‌ها رفت فراموشش کردیم.» و چه بسا شیطان به ما سجده نکرد، چون ما نیز خودمان را گِل پنداشتیم، نه آن گوهرِ در گِل پنهان را. این غفلت از خودِ گوهرین، سرچشمهٔ بسیاری از ناکامی‌ها و سردرگمی‌های ماست.

اما اهل دل، «تاجران حقیقت»، کسانی که باطن‌بین‌اند، می‌دانند که در این گلِ خاک‌آلود، گوهری گرانبها نهفته است. این گِل، به واسطهٔ آن گوهر، «طین دیگریست»؛ گِلی است که سرشتی متفاوت و متعالی دارد. این گوهر در واقع افشاگر آن سرشت خاص است. این به یک معنی، پلورالیسم وجودی را در جهان آشکار می‌کند: همهٔ گل‌ها یکسان نیستند. برخی گِل‌ها حامل گوهرهای آسمانی‌اند و از این رو ماهیتی دیگرگون دارند.

نکات کلیدی

  • باطن هر شیء، گوینده و افشاگر حقیقت پنهان آن است، نه صرف ظاهرش.
  • آنچه در ظاهر خاکی و معمولی می‌نماید، ممکن است در باطن گوهری الهی داشته باشد که به آن ارزشی دیگر می‌بخشد.
  • خطای ابلیس در سجده نکردن به آدم، از همین نادیده گرفتن گوهر درونی آدم و چسبیدن به ظاهر گِلین او ناشی می‌شد.
  • بسیاری از انسان‌ها نیز به گِلین بودن خود قانع می‌شوند و گوهر الهی درونشان را فراموش می‌کنند؛ این غفلت، ریشهٔ از خود بیگانگی است.
  • اهل دل و حقیقت‌جویان، کسانی هستند که قادرند گوهر را در میان گل بشناسند و از ظاهر به باطن راه برند.

Sources: d6-s66 · 00:58:01 d6-s66 · 00:64:52 d6-s66 · 00:66:30

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.