لوستل دفتر ۶ د پای مرستندوی لخوا د تبریز په ټول ښار کې توزیع کول او د لږ څه راټولول او د هغه غریب لخوا د محتسب قبر ته د زیارت لپاره تلل او د نوحې په ډول د دې کیسې د هغه پر قبر ویل تر پایه بيت ۳۳۱۹

M6:3319 — او مع‌الله است بی کو کو همی / کاش جولاهانه ماکو گفتمی

او مع‌الله است بی کو کو همیکاش جولاهانه ماکو گفتمی
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3319

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او با خداست، بی‌آنکه «کو کو» گوید. / کاش من نیز چون جولاهیان، «ماکو» می‌گفتم. معنا: این بیت حال عارف واصل را که پیوسته در حضور حق است و نیازی به جستجو ندارد، با حال سالک (شاعر) که آرزو می‌کند حداقل با لفظی چون «ماکو» (که نشانی از جستجوی «کو کو» است) دل به معشوق داشته باشد، مقایسه می‌کند.

شرح

این بیت، تصویری ناب از تفاوت میان حال سالک و واصل به دست می‌دهد؛ تمایزی که در قلب عرفان اسلامی جای دارد. مولانا در اینجا "او" را در مقابل "من" قرار می‌دهد تا دو مرتبهٔ وجودی را شرح کند.

"او"، آن انسان کامل و ولی خداوند است که «مع‌الله» زیست می‌کند. او دیگر نیازی به تکرار "کو کو" ندارد؛ "کو کو" گفتن رسم فاختهٔ کاشانه‌جو و عاشقی است که گم‌شده‌ای را می‌جوید. وقتی معشوق حاضر است و وصل حاصل، دیگر جای پرسش از "کجایی" نیست. حضور چنان فراگیر است که هر کلامی، حجاب می‌شود. این مقامی است که ذکر قالبی (ذکر زبانی) نیز به ذکر قلبی (یاد بی‌کلام در دل) بدل می‌شود و سرانجام از آن هم فراتر می‌رود، تا جایی که الفاظ خود حجاب حضور می‌گردند. همانند دوستداران نزدیکی که یکدیگر را به اسم صدا نمی‌زنند، بلکه حضور محض را ادراک می‌کنند. مولانا در اینجا به روشنی به ما یادآور می‌شود که این "کو" گفتن‌ها در پی صفات رحمت، قدرت، نزهت و فطنت است؛ در پی آنجاست که دل و اندیشه مانند شیر در بیشه به آن متعلق است؛ جایی که امید مرد و زن در وقت اندوه بدان می‌رود و چشم در زمان بیماری به امید صحت بر آن می‌پرد. این "کو" گفتن، سرانجام به آن طرفی اشارت می‌کند که دل با "هو" زبانی، به آن حضور بی‌واسطه اشاره دارد.

اما "من"، در این بیت، مولاناست که با فروتنی خود را در مرتبهٔ سالک قرار می‌دهد. او معترف است که هنوز در آن مقام مع‌الله زیست نمی‌کند و از این روست که می‌گوید: «کاش جولاهانه ماکو گفتمی». این "ماکو" یک بازی لفظی و هنرمندانه از جانب مولاناست. "ماکو" ابزاری است که بافنده‌ها (جولاهان) در کارگاه خود بی‌وقفه و تکراری بر زبان می‌آورند؛ کلمه‌ای پیش‌پاافتاده و روزمره. اما اینجا، این کلمه برای مولانا نه تنها یک شغل، بلکه سایه‌ای، یک طنین خفیف، یا دست‌کم تلاشی است برای حفظ یاد معشوق. "ماکو" از نظر آوایی به "کو کو" نزدیک است و این نزدیکی، پیوندی نمادین می‌آفریند میان یک کار دنیوی و یک طلب قدسی. گویی مولانا می‌گوید: حتی اگر به مقام واصلان نرسیده‌ام که بی‌طلب، معشوق را در کنار خویش می‌یابند، و حتی اگر همچون فاخته‌ای سرگشته و پرسشگر، پیوسته «کو کو» نمی‌گویم، کاش دست‌کم چون جولاهی که ماکو را تکرار می‌کند، یاد معشوق در زبان و دل من دائم باشد. این طلب، حکایت از اشتیاق یک سالک می‌کند که حتی در غیبت وصل کامل، به حداقلِ حضور و یاد دلخوش است.

این نکته به حکایت زلیخا شبیه است که نام همه چیز را یوسف گذاشته بود. زلیخا چنان محو یوسف بود که از هرچیز نام یوسف می‌شنید و با هر سخنی یوسف را می‌ستود یا او را از نقائص تنزیه می‌کرد؛ تمام جهان برای او مظهر یوسف بود. این «ماکو» گفتن مولانا نیز نوعی «یوسف» گفتن زلیخایی است: تکرار نامی که نه از سر حضور کامل، بلکه از سر غلبهٔ یاد معشوق در تمام شئون زندگی است؛ حتی در اموری پیش‌پاافتاده و تکراری همچون کار یک بافنده.

نکات کلیدی

  • بیت، تمایز روشن بین واصل (که در حضور مطلق است) و سالک (که هنوز در طلب و حسرت است) را بیان می‌کند.
  • «کو کو» رمز جستجو و فراق، و پرسش از حضور غایب است؛ حال عارف واصل از این طلب فراتر رفته است.
  • «ماکو» بازی لفظی مولاناست که نماد یادآوری و طلبِ پنهان در کلام روزمره است، حتی اگر به قوت «کو کو» نباشد.
  • مولانا خود را در مقام سالک می‌بیند و آرزوی حضور دائمی یاد معشوق را دارد، حتی در هیئت تکرار کلمه‌ای پیش‌پاافتاده.
  • این بیت تاکید بر این دارد که حتی یک یادآوری خفیف و تکراری از معشوق در حین کارهای دنیوی، گامی است به سوی حضور کامل.

Sources: d6-s74 · 00:39:52 d6-s74 · 00:42:57 d6-s74 · 00:45:13 d6-s74 · 00:47:26

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.