لوستل دفتر ۶ د خوارزمشاه (رح) لخوا په خپل موکب کې د یو ډیر نادر اسپ لیدل او د شاه زړه د اسپ په ښکلا او چابکۍ پورې تړل کیدل او د عمادالملک لخوا د شاه په زړه کې د هغه اسپ سړول او د شاه لخوا د هغه پر خپلو لیدونو غوره کول، لکه څنګه چې حکیم (رح) په الهی نامه کې فرمایلي دي: کله چې د حسد ژبه نخاس شي، یو یوسف به له پنبې څخه ومومې. د یوسف د حسودو وروڼو په دلالۍ کې دومره ښکلا پټه شوه او بد ښکاره شوه، چې هغوی په هغه کې بې رغبته وو بيت ۳۳۷۰

M6:3370 — بوده هر محتاج را هم‌چون پدر / پیش سلطان شافع و دفع ضرر

بوده هر محتاج را هم‌چون پدرپیش سلطان شافع و دفع ضرر
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3370

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او (وزیر) برای هر نیازمندی همچون پدری بود که نزد سلطان شفاعت می‌کرد و زیان را از آن‌ها دور می‌ساخت. معنا: این بیت نقش وزیر نیکوکار را نشان می‌دهد که برای یاری رساندن به مردم درمانده و محافظت از آنان در برابر ستم پادشاه، شفاعت می‌کند.

شرح

این بیت، پرده از چهرهٔ وزیری برمی‌گیرد که در دستگاه سلطانی ستمگر، نقشی یگانه و معکوس ایفا می‌کرد. من پیش‌تر هم گفته‌ام که مولانا در مثنوی، کمتر به وصف اوضاع سیاسی و اجتماعی زمانه می‌پردازد؛ اما در این بیت، تصویری ناب از یک مصلح اجتماعی در دل استبداد به دست می‌دهد.

این وزیر، مردی معنوی و درویش‌صفت بود که مولانا او را در مقام وزارت «غریب و محتبس» می‌خواند. یعنی جایگاه حقیقی او آنجا نبود، گویی جامه‌ای به عاریه پوشیده بود. او در این مسند می‌نشست تا دستگیر مردم باشد، نه آنکه خود بر کامرانی برخیزد. رسالت او تعدیل خشم و تعدی سلاطین بود که در آن روزگاران، تنها راه خیرخواهی و خدمت به خلق، چنین بود. پادشاهانی بودند که در مستی فرمان قتل می‌دادند، یا برای فرونشاندن خشم خود خون می‌دیدند. در چنین فضایی، این وزیر همچون سدی در برابر موج ستم عمل می‌کرد.

دو کار اصلی او که در این بیت برجسته می‌شود، یکی «شفاعت» برای محتاجان و «دفع ضرر» از ایشان است، که او را همچون پدری دلسوز معرفی می‌کند. کار دوم، که در بیت پس از این می‌آید و بسیار مهم است، «ستر بدیِ بدان» است. یعنی او نه تنها از بی‌گناهان دفاع می‌کرد، بلکه خطاهای خطاکاران را نیز می‌پوشاند تا گرفتار غضب پادشاه نشوند. این صفت را مولانا «حلم خدا» می‌خواند و آن را «برعکس خلقان» می‌داند، زیرا مردمان معمولاً عیب یکدیگر را فاش می‌کنند و آبروی هم را می‌برند، در حالی که این وزیر چون خدا «ساتر» بود.

این حکایت ما را به یاد داستان «توکله» در بوستان سعدی می‌اندازد. آنجا که توکله می‌خواست از سلطنت کناره گیرد و به عبادت بنشیند، یکی از وزرایش به او گفت: «عبادت به جز خدمت خلق نیست / به تسبیح و سجاده و دلق نیست.» این دقیقا همان پیامی است که مولانا در اینجا منتقل می‌کند. ریاضت و عزلت برای خودسازی و تهذیب نفس لازم است، اما هدف غایی آن این است که آن چاهِ خودپرورده، آب به دیگران دهد و میوهٔ آن به خلق رسد. پیامبران نیز تا پیش از رسالت در غار بودند، اما پس از آن میان خلق زیستند. این وزیر نمونهٔ کاملی از این دست خدمتگزاران بود که نه از سر میل، بلکه از سر وظیفه و دلسوزی، در جایگاهی که شایستهٔ طبع درویشی او نبود، برای رفاه مردم می‌کوشید.

نکات کلیدی

  • خدمت‌گزاری در مقام قدرت برای دفع ستم، بالاترین شکل خیرخواهی است.
  • وزیر نیکوکار، پدر نیازمندان و شافع آنان نزد ستمگران است.
  • پوشاندن خطاهای دیگران، صفتی الهی و خلاف خوی مردمان عادی است.
  • عبادت حقیقی، در خدمت به خلق و رسیدگی به احوال آنان است نه صرفاً عزلت و ریاضت.
  • مولانا نقش این وزیر را راهکاری عملی برای تعدیل استبداد در نبود تئوری سیاسی مردم‌سالار معرفی می‌کند.

Sources: d6-s75 · 01:14:55

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.