لوستل دفتر ۶ د یوسف صدیق (علیه السلام) لخوا د څو کلونو بندیز د خدای تعالی څخه د مرستې غوښتنه کولو او ویل (اذکرنی عند ربک) سره د هغه د تقریر سره بيت ۳۵۱۴

M6:3514 — مکر حق سرچشمهٔ این مکرهاست / قلب بین اصبعین کبریاست

مکر حق سرچشمهٔ این مکرهاستقلب بین اصبعین کبریاست
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:3514

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مکرِ خداوند سرچشمهٔ همهٔ این مکرها و حیله‌هاست؛ زیرا دلِ آدمی میان دو انگشتِ کبریای اوست.

معنا: مولانا در این بیت می‌گوید که تدابیر و ظاهرسازی‌های حق تعالی منبع و اساس هرگونه مکر و تدبیر در جهان است، چرا که قلب و جان آدمی تحت کنترل مطلق ارادهٔ الهی قرار دارد.

شرح

وقتی به این بیت می‌رسیم، در حقیقت به یکی از عمیق‌ترین و در عین حال شگفت‌انگیزترین آموزه‌های مولانا نزدیک می‌شویم؛ آموزه‌ای که هم در قرآن ریشه دارد و هم در سنت عرفانی. من معتقدم که مولانا در اینجا بی‌پرده از قدرت مطلق و تدابیر غیبی حضرت حق سخن می‌گوید. او می‌فرماید: «مکر حق سرچشمه این مکرهاست». این «مکر» در لغت عرب به معنای تدبیر پنهانی و چاره‌جویی است، چه خیر و چه شر. اما وقتی به خداوند نسبت داده می‌شود، دیگر به معنای فریب‌کاریِ مذموم نیست، بلکه به معنای تدبیر عمیق و غالباً پنهانِ اوست که ما از کنه آن بی‌خبریم. این همان چیزی است که قرآن کریم نیز می‌فرماید: «و مکروا و مکر الله و الله خیر الماکرین» (آل‌عمران: ۵۴). مولانا مکر الهی را نه فقط دفع مکرِ مکاران، بلکه ریشه‌ی اصلیِ هر تدبیر و چاره‌جویی در عالم می‌داند. در واقع، هر مکر و حیله‌ای که از آدمیان سر می‌زند، در نهایت به سرچشمه‌ای الهی بازمی‌گردد که آن را امکان‌پذیر ساخته است.

بخش دوم بیت، این معنا را عمیق‌تر می‌کند: «قلب بین اصبعین کبریاست». این اشاره‌ای صریح به حدیث نبوی مشهوری است که صوفیان آن را بسیار نقل می‌کنند: «إن قلوب بني آدم كلها بين أصبعين من أصابع الرحمن، يقلبها كيف يشاء». یعنی دل‌های فرزندان آدم همه میان دو انگشت از انگشتان خداوند رحمان است و او هرگونه که بخواهد آن‌ها را می‌گرداند. این «دو انگشت» نمادی است از قدرت مطلق و فراگیر الهی. این را نباید به معنای جسمانی گرفت، بلکه به معنای قبض و بسط است؛ یعنی خداوند گاه دل‌ها را می‌گشاید و بسط می‌دهد (و این را ما به شادی و امید تعبیر می‌کنیم) و گاه آن‌ها را تنگ و منقبض می‌کند (و این را به غم و یأس می‌شناسیم).

این قبض و بسط، این «گرداندن» دل‌ها، همان‌قدر که می‌تواند لطف و عنایت باشد، می‌تواند خود نوعی «مکر» الهی باشد به معنای تدبیر پنهان. خداوند گاه حقایق را بر آدمی می‌پوشاند، گاه کژ را راست و راست را کژ می‌نماید. این همان «سحر حلال» الهی است که مولانا در جای دیگری از آن سخن می‌گوید. پیامبر اکرم (ص) خود از خداوند خواسته بود: «ربّ أرنا الأشیاء کما هی»، یعنی «خدایا، چیزها را همان‌گونه که هستند به ما بنما». این درخواست نشان می‌دهد که ذات پنهان‌کار خداوند اقتضا می‌کند که گاهی حقایق را نه آن‌چنان که هست، بلکه در پوششی دیگر به ما بنمایاند. اما این از سر شر و فریب نیست؛ بلکه از سر حکمت و تدبیر است، برای آزمودن، برای برانگیختن، برای هدایت یا گمراهی، که البته هر دو به اراده اوست. از این روست که مولانا در جایی دیگر دل را به «پری در بیابانی اسیر سرسری» تشبیه می‌کند؛ پر کاهی که در معرض طوفان‌های بی‌امان باد الهی است و به هر سو که او بخواهد، می‌گردد. این باد، بادِ بی‌نیازی و قدرت مطلق خداوند است که دل‌ها را می‌رباید، زنده می‌کند، می‌میراند، می‌بندد و می‌گشاید. این جهانی است پر از طوفان، پر از صدای درهایی که بسته می‌شوند و باز می‌گردند. در نظر عارف، خداوند صحنه‌گردانِ مطلق این عالم است و ما همگی در دستان تدبیر او قرار داریم؛ این نه جبر است به معنای متعارف، بلکه عین جباریت و قدرت مطلقه اوست.

نکات کلیدی

  • مکرِ الهی، به معنای تدبیر پنهان و شگفت‌انگیز خداوند، منشأ هرگونه تدبیر و چاره‌جویی در عالم است؛ نه فریب‌کاری مذموم.
  • قلب آدمی کاملاً تحت اراده و کنترل مطلق خداوند قرار دارد و اوست که با 'دو انگشت' خود (نماد قدرت مطلق) آن را قبض و بسط می‌دهد و می‌گرداند.
  • پدیده قبض و بسط (تنگنا و گشایش روحی) جلوه‌ای از همین تدبیر الهی و گردش دل‌هاست.
  • خداوند گاه حقایق را بر آدمی می‌پوشاند یا کژ می‌نمایاند، که این را مولانا 'سحر حلال' الهی می‌خواند و از سر حکمت است نه فریب.
  • در نگاه عارف، خداوند صحنه‌گردان مطلق عالم است و انسان همچون پر کاهی در برابر باد قدرت او، اراده‌اش را در همین چارچوب محقق می‌کند.
  • درخواست پیامبر 'رب ارنا الاشیاء کما هی' نشان‌دهنده همین حقیقت است که خداوند می‌تواند حقایق را از دید ما پنهان کند.

Sources: d6-s77 · 52:45:00 d6-s77 · 29:24:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.