لوستل دفتر ۶ د هغه سړي کیسې ته بیرته ستنیدل، چې په مصر کې ورته خزانه ورښودل شوه او د هغه د درویشۍ له امله د حق تعالی حضور ته د هغه زاري بیانول بيت ۴۲۵۱

M6:4251 — پای پیش و پای پس تا ثلث شب / که بخواهم یا بخسپم خشک‌لب

پای پیش و پای پس تا ثلث شبکه بخواهم یا بخسپم خشک‌لب
✦ دا بیت په پښتو وړاندې کړئ

M6:4251

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — د هغه د مثنوي له ثبت شویو لیکچرونو څخه

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یک پای به جلو و یک پای به عقب می‌گذاشت تا یک‌سوم شب که آیا گدایی کنم یا با لب تشنه به خواب روم. معنا: این بیت به تقلا و دودلی شدید مردی اشاره دارد که از شدت گرسنگی و بی‌پولی، میان عزت نفس و ناچاریِ گدایی‌کردن در دل شب گیر افتاده است.

شرح

این بیت گویای تردید و تقلای درونی عمیقی است که سالک یا در اینجا، آن مرد گنج‌یاب، در مواجهه با تنگناهای زندگی تجربه می‌کند. مردی که از بغداد به مصر آمده به امید یافتن گنج، اکنون بی‌پول و گرسنه مانده است. او که تا پیش از این دستش به دهانش می‌رسیده و خود متمکن بوده، حالا در تاریکی شب، میان عزّت نفس و ندای گرسنگی نفس خود، دست و پا می‌زند. «پای پیش و پای پس» نمادی است از همین تردید جانکاه؛ یک قدم به سوی کرامتِ صبر و یک قدم به سوی خواریِ طلبیدن از دیگران. این کشاکش تا پاسی از شب، یعنی تا ثلث آن ادامه می‌یابد؛ این خود نشانگر شدت این جدال درونی و عمق آن است. آیا تن به گدایی دهد یا با لبان خشک و شکم گرسنه به خواب رود؟ این پرسشی است که جان او را می‌گزد.

اما مولانا، این صحنهٔ جزئی از داستان را به یک درس جهانی فرامی‌گستراند. این تنگنای شخصیِ مرد، حکایت از یک اصل عام در جهان‌بینی مولوی دارد: اینکه هیچ حالی، نه غم و نه شادی، در این دنیا پایدار نیست. این از «خوبی‌های» این دنیاست که در گذر است. انسانی که در میانهٔ مصیبت گرفتار می‌آید، اغلب گرفتار «فقر تخیل» (Poverty of Imagination) می‌شود و گمان می‌برد که این حال ابدی است. مولانا با تکیه بر آیات قرآن و روایات نبوی، به ما می‌آموزد که ظاهر امور را نباید ملاک قضاوت قرار داد و نباید کوتاه بین بود. قرآن می‌فرماید: «و عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم» (بسا باشد که چیزی را ناخوش بدارید و آن برای شما نیکو باشد) و نیز «سیجعل الله بعد عسر یسرا» (خداوند بعد از دشواری، آسانی قرار می‌دهد) و «ان مع العسر یسرا» (آری، با دشواری، آسانی است).

این بیت، نقطهٔ کوچکی در دریای بزرگ صبر است. این پیام قرآنی که «صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم‌اند»، در اینجا به تجلّی در می‌آید. همچنین، حدیث نبوی «اشْتَدِّي أَزْمَةُ تَنْفَرِجِي» که پیامبر در سختی‌ها دست به زانو می‌کوبیدند و می‌فرمودند: «ای سختی، سخت‌تر شو تا گشایش آوری»، نکته‌ای عمیق در خود دارد. این به این معناست که سختی، حدّی دارد. وقتی به اوج خود می‌رسد، همچون فواره‌ای که بلند می‌شود و ناگهان سرنگون می‌گردد، بدل به گشایش و فرج می‌شود. این مرد که بین گدایی و گرسنگی در نوسان است، اگر صبر پیشه کند و به همین حقیقت عمیق توجه کند، می‌فهمد که این حالت نیز پایدار نخواهد ماند. چنین نیست که تاریخ جهان به پایان رسیده باشد و او تا ابد در این تنگنا بماند. زندگی همچون رودی روان است و بعد از هر عسرت، یسری در راه است. این بیت، در واقع درس مقاومت و امید در دل ناامیدی است.

نکات کلیدی

  • دودلی و تقلا در برابر ناچاری، نشان از نبرد میان عزت نفس و غرایز بقاست.
  • هیچ حالت دنیوی، چه غم و چه شادی، پایدار نیست و این گذر زمان، خود رحمتی است.
  • فقر تخیل سبب می‌شود انسان در بحران‌ها گمان کند وضعیت فعلی‌اش ابدی است.
  • صبر و مقاومت کلید گشایش و پیروزی نهایی‌اند؛ «صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم‌اند» و «بعد از سختی آسانی است بسیار».
  • هرگاه سختی به اوج خود برسد، فرج و گشایش نزدیک است؛ «اشْتَدِّي أَزْمَةُ تَنْفَرِجِي».

Sources: d6-s95 · 01:05:55 d6-s95 · 01:41:45 d6-s95 · 02:50:00

به زبانِ تو — ستاسو ژبه · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.