پڑھیے› دفتر ۶› بلال کا حبشہ کی شدید گرمی میں حضرت مصطفیٰ علیہ السلام کی محبت میں احد احد کہنا جب اس کا یہودی آقا تعصب کی وجہ سے اسے حبشہ کی تیز دھوپ میں خاردار شاخ سے مارتا تھا اور بلال کے جسم سے خون ابلتا تھا، اس سے احد احد نکلتا تھا بغیر اس کے ارادے کے جیسے دوسرے درد مندوں سے آہ نکلتی ہے بغیر ارادے کے، کیونکہ وہ عشق کے درد سے لبریز تھا، خار کے درد کو دور کرنے کا اسے موقع ہی نہ تھا جیسے فرعون کے جادوگر، جرجیس اور دیگر بے شمار لوگ› بیت ۸۹۴
M6:894 — عالم السرست پنهان دار کام / گفت کردم توبه پیشت ای همام
M6:894
معنی و شرح · به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
ابوبکر به بلال توصیه میکند که برای در امان ماندن از شکنجه، ایمانش را مخفی کند چون خدا از قلب او آگاه است، و بلال ظاهراً این پند را میپذیرد و توبه میکند.
این بیت نقطهٔ عطفی در داستان شکنجه شدن بلال است. ابوبکر صدیق که از دیدن عذاب بلال دلش به درد آمده، از سر خیرخواهی و با منطقی دینی به او راهی برای رهایی نشان میدهد. استدلال او این است: «خداوند که عالم السر است و از راز دلها خبر دارد، پس نیازی نیست با فریاد زدنِ «احد»، ایمانت را آشکار کنی و خود را به کشتن دهی. کام و مراد خود را، که همان عشق به توحید است، در دل پنهان کن.»
پاسخ بلال در ظاهر پذیرش کامل این نصیحت است. او با احترام ابوبکر را «همام» (مرد بلندهمت) خطاب میکند و میگوید: «توبه کردم.» این توبه، توبه از ابراز عشق است، نه از خود عشق. اما ابیات بعدی نشان میدهند که این توبه، توبهای عقلانی و مصلحتی است که در برابر سیلاب عشق تاب نمیآورد. مولانا در حال زمینهچینی برای نشان دادن تقابل میان «عقل مصلحتاندیش» (که در اینجا در کلام ابوبکر نمود مییابد) و «عشق قهّار» است که هیچ منطق و توبهای را برنمیتابد. توبهٔ بلال، تلاشی صادقانه اما محکوم به شکست برای مهار کردن نیرویی است که از اختیار او خارج شده است.
- عالم السر
- دانای رازها، از صفات خداوند
- کام
- مراد، آرزو، خواستهٔ دل
- همام
- مرد بزرگ، بلندهمت، شجاع
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.