閱讀 卷 1 先知(願主賜福他及妻兒,並使其平安)詢問宰德:「今天你感覺如何?你是如何醒來的?」他回答說:「主啊,我早上起來是個信士,真主的使者啊。」 詩聯 3512

M1:3512 — تا ز روز و شب گذر کردم چنان / که ز اسپر بگذرد نوک سنان

تا ز روز و شب گذر کردم چنانکه ز اسپر بگذرد نوک سنان
✦ 以your language呈現此詩聯

M1:3512

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا آنکه از قید روز و شب چنان گذر کردم که نوک نیزه از درون سپر می‌گذرد.

معنا: زید در این بیت توضیح می‌دهد که با ریاضت‌های روحی، توانسته است از مرزهای زمان فراتر رود و به حالتی دست یابد که شب و روز و قیدهای زمانی برایش بی‌معنا می‌شوند.

شرح

این بیت در ادامهٔ گفت‌وگوی پیامبر اکرم با زید بیان می‌شود، آنجا که پیامبر از او می‌پرسد: «کیف اصبحت ای رفیق باوفا؟» و زید پاسخ می‌دهد: «عبداً موقناً». این سخن از ژرف‌ترین مشاهدات عرفانی مولاناست که در دهان زید گذاشته شده؛ او تجربه‌ای از گسستن از چنبرهٔ زمان را بیان می‌کند. می‌گوید آنقدر در ریاضت و سوز و گداز بودم که از روز و شب، یعنی از قید زمان، چنان عبور کردم که گویی نوک نیزه‌ای از سپری می‌گذرد. این تشبیه نشان‌دهندهٔ قاطعیت و نفوذ در این گذار است؛ زمان برای سالک مانند یک سپر محکم است که باید با تیزی و برندگی از آن عبور کرد.

من سال‌ها پیش در بحث‌های خودم اشاره کرده بودم که کانت، فیلسوف بزرگ آلمانی، زمان و مکان را از پیش‌شرط‌های ذهنی و علمی برای درک جهان می‌دانست. اما مولانا، قرن‌ها پیش از او، از امکان گذر از این پیش‌فرض‌های ذهنی سخن می‌گوید. او معتقد بود که ذهن و عقل ما در حصار زمان و مکان می‌مانند، ولی جانِ سالک می‌تواند از این حصار بگریزد. در همین بخش ادامه می‌دهد که: «که از آن سو جمله ملت یکی‌ست / صد هزاران سال و یک ساعت یکی‌ست / هست ازل را و ابد را اتحاد / عقل را ره نیست سوی افتقاد». این یعنی در ورای زمان، کثرت‌ها به وحدت می‌گرایند، سال‌ها و ساعت‌ها یکی می‌شوند و ازل و ابد به هم می‌پیوندند. و صدالبته عقل، با محدودیت‌های خود، راهی به این مقام بی‌زمانی (افتقاد به معنای فقدان زمان) ندارد.

این گذر از زمان، لازمهٔ درک بی‌صورتی است که مولانا بارها بر آن تاکید کرده است. همان‌طور که امر بی‌صورت، بی‌مکان است، امر بی‌زمان نیز در همه زمان‌ها حاضر است. این با حدیث شریف «لیس عند ربک صباح و لا مساء» نیز هماهنگ است که خداوند را ورای قیدهای زمانی توصیف می‌کند. پس این بیت، نه تنها یک گزارش از تجربهٔ فردی، بلکه گشودن دریچه‌ای به یک حقیقت بنیادین هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی در مثنوی است: حقیقتی که عقل را توان درک آن نیست، اما ریاضت و سوز درون می‌تواند ما را به آن برساند.

نکات کلیدی

  • تجربهٔ عرفانیِ گذر از قید زمان از طریق ریاضت‌های روحی ممکن است.
  • در مقام بی‌زمانی، کثرت‌ها (مثل ملت‌ها، سال‌ها و ساعت‌ها) به وحدت می‌رسند و ازل و ابد متحد می‌شوند.
  • عقلِ جزوی ما توان درک این مرتبهٔ فراتزمانی را ندارد؛ این درک به طریق شهودی و باطنی حاصل می‌شود.
  • بینش مولانا در باب گذر از زمان، قرن‌ها پیش از نظریات فلسفی مشابه در غرب (مانند کانت) مطرح شده است.
  • هدف از این گذر، رسیدن به مقام بی‌صورتی و رهایی از قیدهای مادی جهان است.

Sources: d1-s07 · 19:51 d1-s07 · 21:04 d1-s07 · 22:20

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。