M2:2638 — تا دهد جان را فراقش گوشمال / جان بداند قدر ایام وصال

این بیت در ادامۀ سخنان ابلیس در پاسخ به معاویه می‌آید. ابلیس در اینجا، با نگاهی عارفانه، فلسفۀ رنج و جدایی را توضیح می‌دهد. او معتقد است که اصل و اساسِ آفرینش بر لطف و بخشش خداوند استوار است و اگر گاهی قهر و فراقی از سوی او دیده می‌شود، آن نیز در خدمت همان لطف است.

درد جدایی (فراق) مانند یک «گوشمال» یا تنبیه آموزنده است. همان‌طور که یک معلم شاگردش را برای یادگیری بهتر تنبیه می‌کند، خداوند نیز با ابزارِ دوری، روح انسان را می‌آزماید و پرورش می‌دهد. هدف از این سختی، آزار دادن نیست، بلکه بیدار کردنِ جان و یادآوریِ نعمتی بزرگ است که شاید در هنگام برخورداری، قدرش دانسته نمی‌شود: نعمتِ حضور و وصال.

بنابراین، رنجِ دوری، خود مقدمه‌ای برای درک عمیق‌ترِ لذتِ نزدیکی است. تا انسان طعم تلخ جدایی را نچشد، شیرینیِ وصال را به‌درستی درک نخواهد کرد. این قانونِ تضادهاست که مفاهیم را برای ما روشن می‌کند؛ همان‌گونه که با وجود شب، ارزش روز را می‌فهمیم.