閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3727

M6:3727 — بر لب بام ایستاده قوم خوش / هر یکی را بر زمین بین سایه‌اش

بر لب بام ایستاده قوم خوشهر یکی را بر زمین بین سایه‌اش
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3727

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بر لبه بام افکار، گروهی شاد ایستاده‌اند؛ سایهٔ هر یک از ایشان را بر روی زمین مشاهده کن. معنا: این بیت بیان می‌کند که اندیشه‌های بنیادی و پنهان ما، همچون افرادی که بر بام ایستاده‌اند، ریشه و سرچشمهٔ اعمال و نمودهای آشکار زندگی ما هستند که چون سایه‌ای بر زمین ظاهر می‌شوند.

شرح

این بیت، از بیت‌های کلیدی مثنوی در باب نسبت اندیشه و عمل، و صورت و بی‌صورتی است. مولانا در اینجا به صراحت رأی خود را بیان می‌کند که اندیشه‌ها و جهان‌بینی‌های ما، بر بام وجود ایستاده‌اند و هر آنچه در عرصهٔ عمل، کیش، پیشه، و سلوک بشری مشاهده می‌کنیم، سایهٔ آن اندیشه‌هاست. این نگاه مولانا، وامدار فلسفهٔ سنتی و متون دینی است که فکری را مقدم بر فعلی می‌داند، و در دوران جدید نیز می‌توان آن را در منظومه‌هایی چون فلسفهٔ هگل مشاهده کرد که حرکت روح و اندیشه را زیربنای تحقق عینی می‌داند.

من، برای روشن‌کردن عمق این سخن مولانا، همیشه آن را در تقابل با نگاهی چون مارکسیسم قرار می‌دهم؛ جایی که مارکس معتقد بود این شیوهٔ معیشت و زندگی مادی است که اندیشه‌ها را شکل می‌دهد و نه برعکس. او آنچه را که فیلسوفان پیش از خود گفته بودند، واژگون کرد. اما مولانا، به همراه بخش عظیمی از متفکران سنتی، بر این باور است که ما جهان را آن‌گونه که می‌اندیشیم، می‌سازیم و زندگی می‌کنیم. اعمال و افعال ما، سایهٔ افکار و نیت‌های پنهان ما هستند؛ همان‌گونه که بیت بعدی این مضمون را روشن‌تر می‌کند: «صورت فکر است بر بام مشید / و آن عمل چون سایه بر ارکان پدید» (مثنوی، ۶: ۳۷۲۸).

مولانا این نسبت میان اندیشه (که او آن را «بی‌صورت» می‌خواند) و عمل (که «صورت» است) را با مثال‌های گوناگونی روشن می‌کند. این «بی‌صورتی» به معنای فقدان کامل صورت نیست؛ بلکه به معنای آن جنبه از وجود است که در نسبت با صورت‌های محسوس و ظاهری، پنهان، درونی و نامشهود است. بیایید چند مثال از مولانا را که در همین راستا می‌آورد، مرور کنیم:

نخست، می‌توان از اندیشه به عمل رسید، یعنی از بی‌صورت به صورت: همان‌طور که فکر و ارادهٔ آدمی، صورتِ اعمال بیرونی او را شکل می‌دهد. این اندیشه که بر بام ایستاده، سایه‌اش به صورتِ افعال بر زمین می‌افتد.

دوم، گاهی سیر از صورت به بی‌صورت است، یعنی از عمل و ظاهر به نتیجه و باطن آن: مثلاً وقتی در مجلسی (بزم) شرابی نوشیده می‌شود، «صورت» آن جام و مایع است، اما «فایده او بی‌خودی و بی‌هوشی‌ست»؛ این بی‌خودی، یک امر بی‌صورت و کیفیتی درونی است. یا «صورت مرد و زن و لعب و جماع» (ظاهر آمیزش جنسی)، منجر به «بی‌هوشی وقت وقاع» (لذت بی‌شکل و درونی) می‌شود. خوردن «نان و نمک»، «قوت بی‌صورت» را به ارمغان می‌آورد. حتی در میدان نبرد، «صورت تیغ و سپر»، به «ظفر» (پیروزی بی‌صورت) ختم می‌شود. مدرسه و تعلیق‌ها و کتب، همه صورت‌هایی هستند که هدفشان رسیدن به «دانش بی‌صورت» است. پس صورت‌ها، بستر و ابزاری برای رسیدن به بی‌صورت‌ها هستند.

این حرکت رفت و برگشتی در هستی، از بی‌صورت به صورت و بازگشت از صورت به بی‌صورت، از مهم‌ترین بینش‌های مولاناست. او این پدیده را با آیهٔ «انا الیه راجعون» پیوند می‌زند و می‌گوید: «صورت از بی‌صورتی آمد برون / باز شد که انا الیه راجعون». این به معنای آن است که هستی در یک چرخهٔ ظهور و بازگشت قرار دارد. همهٔ صورت‌های عالم از یک حقیقت بی‌صورت سرچشمه می‌گیرند و به سوی همان بی‌صورت نهایی بازمی‌گردند.

نکتهٔ تأمل‌برانگیز مولانا در اینجاست که این صورت‌ها، که در حقیقت بنده و خادم بی‌صورت هستند، گاهی در مقام «نفی صاحب نعمت» خود برمی‌آیند. یعنی چه؟ یعنی برخی از آدمیان چنان غرق در صور و مظاهر محسوس می‌شوند که از «صاحب نعمت» یعنی حقیقت بی‌صورت غافل می‌گردند و حتی آن را انکار می‌کنند. این سخن را باید بر کلهٔ طبیعت‌گرایان، ماتریالیست‌ها و پوزیتیویست‌ها کوبید که گمان می‌کنند تنها واقعیت، همین صورت‌های مادی و قوانین طبیعی است. آنان یک صورت از صورت‌های بی‌نهایت هستی را می‌پرستند و فراموش می‌کنند که طبیعت تنها یک «جامه» است که حقیقت بی‌صورت بر تن کرده است؛ می‌توانست و می‌تواند صورت‌های دیگری هم به خود بگیرد. از همین رو مولانا هشدار می‌دهد: «زین قدح‌های صور کم باش مست / تا نگردی بت‌تراش و بت‌پرست» (مثنوی، ۶: ۳۷۳۵). مستی از صورت، انسان را به بت‌پرستی می‌کشاند، زیرا او تنها یک چهرهٔ هستی را می‌بیند و آن را یگانه و مطلق می‌پندارد. حال آنکه، همان‌گونه که خنده می‌تواند به صورت‌های گوناگون از جمله گشایش لبان ظاهر شود، حقیقت نیز هزاران جامه و صورت دارد که یکی از آن‌ها همین جهان محسوس ماست.

نکات کلیدی

  • اندیشه‌ها و جهان‌بینی‌های ما ریشهٔ اعمال و مظاهر زندگی ما هستند؛ اندیشه بر بام است و عمل سایهٔ آن بر زمین.
  • مفهوم «بی‌صورتی» به معنای باطن و جوهر پنهان هر چیز است که در نسبت با صورت ظاهری و محسوس، نامشهود می‌نماید.
  • حرکت هستی یک چرخهٔ دائم از بی‌صورتی به صورت و بازگشت به بی‌صورتی است؛ صورت‌ها از بی‌صورت سرچشمه می‌گیرند و به آن بازمی‌گردند.
  • غرق‌شدن در صورت‌های عالم و انکار حقیقت بی‌صورت، به نوعی «بت‌پرستی» مدرن منجر می‌شود؛ پرستش یک صورت از بی‌نهایت صورتهای ممکن هستی.
  • مولانا با این بینش، در برابر مکاتب تقلیل‌گرایانه (مانند ماتریالیسم) می‌ایستد که هستی را تنها به بعد مادی و محسوس آن محدود می‌کنند.

Sources: d6-s83 · 27:45 d6-s83 · 33:26 d6-s83 · 40:34

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。