閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3748

M6:3748 — ور ز غیر صورتت نبود فره / صورتی کان بی‌تو زاید در تو به

ور ز غیر صورتت نبود فرهصورتی کان بی‌تو زاید در تو به
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3748

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر چاره‌ای جز از صورت (آنچه خود می‌سازی و می‌بینی) نداری، پس صورتی که بی‌عملکرد تو در درونت زاده می‌شود، بسی بهتر است. معنا: این بیت به سالک می‌آموزد که به جای آنکه خود در پی ساختن صورت‌ها و مفاهیم باشد، نفس خویش را خالی کند تا صورت‌های الهی و معنوی بی‌تلاش او در درونش متولد شوند.

شرح

این بیت در میان بحثی عمیق دربارهٔ نسبت «بی‌صورت» (که خداوند است) با «صورت» (مظاهر و آفریدگان)، راهی را نشان می‌دهد که سالک باید در پیش گیرد. مولانا می‌فرماید: اگر چاره‌ای جز از «صورت» (یعنی آنچه تو خود می‌سازی، می‌بینی و می‌شناسی) برای تو نیست و می‌پنداری که راه کمال از طریق دست‌وپنجه نرم کردن با صورت‌ها می‌گذرد، پس دست از صورت‌سازی بردار و اجازه ده تا «صورتی کان بی‌تو زاید در تو به». یعنی صورتی که بی‌واسطه و بی‌تلاش و آفرینشگریِ تو، در قلب و ذهن تو متولد می‌شود، نیکوتر و والاتر است.

این سخن، ندایی است برای «هیچ شدن». به تعبیر خاقانی که می‌گفت: «هیچ اگر سایه پذیرد منم آن سایه هیچ»، مولانا از انسان می‌خواهد که وجود خود را از صورت‌های خودساخته تهی کند. ما معمولاً در پی ساختن تصویرها، مفاهیم و حتی تعریف‌هایی از خداوند هستیم، در حالی که اینها همه صورت‌اند و چون صور دیگر، محتاج و ناقص. مولانا می‌گوید این‌ها را از خود دور کن. خالی شو، چون ظرفی که برای باران تشنه است. آن داستان زیبا را به یاد بیاورید که پیامبری به امتش فرمود چاله بکنید تا باران ببارد. آب کم جو، تشنگی آور به دست، تا آبت بجوشد از بالا و پست. یعنی خود را مهیای پذیرش کن، نه مهیای ساختن. این تمثیل عالی، رمزگشای این بیت است: دلت را چون چاله‌ای خالی کن تا صورت‌های غیبی در آن زاده شوند و ببارند.

منظور مولانا در اینجا، دست کشیدن از تلاش‌های مادی یا علاج جویی از اسباب ظاهری نیست، بلکه اصرار او بر این است که برای یافتن خداوند و حقایق عالی، نباید در وادی «تفکر» و صورت‌سازی مفهومی غرق شد. اندیشه و تفکر، هرچه که باشد، در نهایت صورتی از صور دیگر می‌آفریند؛ صورت‌هایی که خود محتاج بی‌صورت‌اند. راهِ دست‌یابی به بی‌صورت، «افنای خویش» و تهی ساختن خود است، نه پر کردن خود از صورت‌های ذهنی. تا وقتی «تو» هستی و صورت‌سازی می‌کنی، به خداوند نمی‌رسی؛ باید خود را از میان برداری تا او درآید.

مولانا ادامه می‌دهد که در واقع، تمام سیر و حرکت ما در این جهان، حتی به سوی صورت‌های مادی، ذوقی بی‌صورت و لذتی است که خود بی‌مکان و بی‌زمان است. ما به شهر می‌رویم (صورت شهر) برای لذتی (ذوق بی‌صورت) که می‌بریم. به سوی یاری می‌رویم (صورت یار) برای انسی (ذوق بی‌صورت) که با او می‌گیریم. در حقیقت، ما از صورتی به صورتی دیگر حرکت می‌کنیم تا به سرچشمهٔ بی‌صورت و بی‌زمان برسیم. همهٔ ما در نهایت دنبال بی‌صورتیم، دنبال خداوند، اگرچه از مقصود اصلی خویش غافل باشیم و در این میان دچار خطا در مصداق شویم. این جستجوی بی‌صورت است که انسان را از صورت‌های غلیظ و زمخت به صورت‌های رقیق‌تر و لطیف‌تر می‌کشاند تا در نهایت به «الطف‌اللطائف» و بی‌صورت مطلق نایل آید.

در این مسیر، حتی آنان که رو سوی «دم» (جلوهٔ فرعی یا نازل) صورت‌ها می‌کنند و سرچشمهٔ «سر» (اصل و ذات) را گم کرده‌اند، باز از کرم و جود بی‌صورت مطلق محروم نمی‌مانند. بی‌صورت، کرم خود را از راه «دم» نیز به ایشان می‌رساند. اما سعادتمندترین قوم، آنان‌اند که اصلاً «پا و سر» یعنی ظاهر و باطن صورت‌ها را گم می‌کنند و خود را در بی‌صورتی مطلق فانی می‌سازند. «چون که گم شد جمله، جمله یافتند»؛ وقتی همه‌چیز را از دست می‌دهند، همه‌چیز را می‌یابند و از فرو افتادگی و جزئیت به سوی کل می‌شتابند و قطره‌وار به دریای بی‌صورت می‌پیوندند و خود نیز بی‌صورت می‌شوند.

نکات کلیدی

  • به جای ساختن صورت‌ها، خود را تهی کن تا صورت‌های الهی در تو زاده شوند.
  • راه رسیدن به بی‌صورت، «هیچ شدن» و افنای خویش است، نه تفکر و صورت‌سازی ذهنی.
  • هر لذت و جستجوی انسان، حتی در صورت‌های مادی، ریشه‌ای بی‌صورت و الهی دارد.
  • تشنگی بیاور تا آب بجوشد؛ یعنی دل را برای دریافت حقایق خالی و آماده کن.
  • کرم بی‌صورت حتی از طریق «دم» (جلوهٔ فرعی) صورت‌ها نیز به بندگان می‌رسد.

Sources: d6-s83 · 55:22 d6-s83 · 43:40 d6-s83 · 58:52

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。