閱讀› 卷 6› 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則，說：‘我們已表現出自己的順從，但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告，走向那個被禁止的城堡，結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說：‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎？’他們哭泣並後悔地說：‘如果我們聽從或理智，我們就不會成為火獄的居民。’› 詩聯 3751

M6:3751 — صورت یاری که سوی او شوی / از برای مونسی‌اش می‌روی

صورت یاری که سوی او شویاز برای مونسی‌اش می‌روی
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3751

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: به سوی یار و معشوقی که روانه می‌شوی به خاطر یافتن انس و همدمی با اوست که می‌روی.

معنا: این بیت بیان می‌کند که هر حرکتی به سوی یک «صورت» یا پدیده‌ای محسوس، در حقیقت برای رسیدن به یک معنای «بی‌صورت» و لذت باطنیِ همراهی و انس است. یعنی اگرچه به سوی یار می‌روی، اما مقصود نهایی تو از این سفر، «انس» و «مونسی» است که خود مفهومی انتزاعی و بی‌صورت است.

شرح

این بیت در ادامهٔ بحث عمیق مولانا پیرامون «بی‌صورتی» و «صورت‌پرستی» می‌آید. من همواره بر این نکته تأکید کرده‌ام که کلید فهم مثنوی، دریافت این نکته است که این جهانِ پُر از صورت، از «بی‌صورت» بیرون آمده است و غایت همهٔ صورت‌ها، رسیدن به آن بی‌صورت است. مولانا این حرکت از صورت به بی‌صورت را در زندگی روزمرهٔ ما نیز ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که حتی وقتی ما به سمت یک امر محسوس و «باصورت» حرکت می‌کنیم، آنچه در ژرفای جان ما را به حرکت وامی‌دارد، یک «ذوق بی‌صورت» است.

همین‌جا مولانا می‌گوید که حرکت ما به سوی شهرها، به سوی گردشگری، به سوی یک مکان مشخص، همواره به دنبال یک «ذوق بی‌صورت» است؛ یک لذت، یک خوشی، که خودش مکان‌دار و زمان‌دار نیست. این بیت مصداق دقیق‌تری از همین قاعده را بیان می‌کند: وقتی به سوی «صورت یاری» می‌رویم، آیا فی‌الواقع به خود صورت او می‌چسبیم؟ خیر. آنچه ما را به حرکت وامی‌دارد، «مونسی» و انس گرفتن با اوست. این انس، این همراهی، این قرابتِ روحی، خود مفهومی بی‌صورت و انتزاعی است. بنابراین، ما به حقیقت از طریق یک صورت، به سوی یک بی‌صورت دیگر رفته‌ایم. این حرکت سلسله‌وار ادامه می‌یابد تا به «بی‌صورت مطلق»، یعنی خداوند، برسیم.

مولانا صراحتاً می‌فرماید: «پس به معنی سوی بی‌صورت شدی / گرچه زان مقصود غافل آمدی». یعنی اگرچه ما در ظاهر گمان می‌کنیم به سوی یک یارِ باصورت می‌رویم، اما در باطن و به حقیقت، این «انس بی‌صورت» است که ما را می‌کشد و در نهایت، به بی‌صورت مطلق رهنمون می‌شود. این را من با قاطعیت می‌گویم که همهٔ آدمیان در این جهان، خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا ناآگاهانه، «بی‌صورت‌جو» هستند و دنبال خدا می‌گردند. حتی کسی که به دنبال لذت‌های جسمانی یا مادی می‌رود، در واقع از «صورتِ» آن لذت‌ها فراتر می‌رود و به دنبال «بی‌هوشی» و تجربه‌ای بی‌صورت از آن لذت‌هاست، هرچند که مرتبهٔ این بی‌هوشی و بی‌صورتی متفاوت باشد.

در همین زمینه است که مولانا، پیش‌تر از این بیت، در باب «کد» (گدایی) سخن می‌گوید و می‌فرماید که اگر «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». یعنی گدایی از یک محتاج دیگر، یا طلب کمال از یک صورت دیگر، عین گمراهی است. «کیف یسأل محتاج محتاجاً؟» این پرسشی است که همواره باید به آن اندیشید. وقتی ما به سوی یک صورت می‌رویم و از آن چیزی می‌طلبیم، باید آگاه باشیم که آن صورت خود نیز محتاج است و از بی‌صورت روزی می‌گیرد. بنابراین، حرکت نهایی باید به سوی بی‌صورت مطلق باشد. این مثل همان مثالی است که گفتم: «چاله بکنید، آب کم جو، تشنگی آور به دست / تا بجوشد آبت از بالا و پست». باید دست‌ها را خالی کرد و از خود تهی شد تا بی‌صورت در ما بریزد. سفر به سوی یار هم سفری از صورت به بی‌صورت است، تا در «افنای خویش» به آن ذات بی‌صورت بپیوندیم.

نکات کلیدی

  • هر حرکت به سوی یک «صورت» (ظاهر)، در اصل تلاشی برای رسیدن به یک «معنای بی‌صورت» است.
  • هدف اصلی از طلب «یار»، نه صورت جسمانی او، بلکه «انس» و «مونسی» است که خود مفهومی بی‌صورت است.
  • حتی در لذات مادی، انگیزهٔ اصلی فراتر از صورت مادی است و به دنبال «بی‌صورتی» و تجربه‌ای عمیق‌تر می‌رود.
  • همهٔ انسان‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، «بی‌صورت‌جو» و در پی خداوند هستند.
  • طلب کمال از یک «صورت» دیگر (یک محتاج از محتاج دیگر) «عین ضلال» است؛ باید رو به بی‌صورت مطلق داشت.

Sources: d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 55:22:00

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。