閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3752

M6:3752 — پس بمعنی سوی بی‌صورت شدی / گرچه زان مقصود غافل آمدی

پس بمعنی سوی بی‌صورت شدیگرچه زان مقصود غافل آمدی
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3752

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس به حقیقت، تو به سوی همان بی‌صورت رهسپار شدی، گرچه از این هدف و مقصود اصلی خویش غافل مانده بودی. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر حرکتی که انسان در جهان انجام می‌دهد، در نهایت او را به سوی حقیقت بی‌صورت (خداوند) سوق می‌دهد، حتی اگر خود از این مقصد نهایی بی‌خبر باشد.

شرح

این بیت یکی از کلیدی‌ترین معرفت‌ها را در مثنوی مولانا آشکار می‌کند، یعنی قصهٔ «بی‌صورتی» را. مولانا اینجا به ما می‌گوید که این جهان باصورت، خود از بی‌صورت بیرون آمده است و تمام حرکت‌های ما، اگرچه به ظاهر در عالم صورت‌ها و محسوسات می‌گذرد، اما در حقیقت سفری است به سوی همان بی‌صورت. ما این جهان‌بینی را بارها بازگو کرده‌ایم که آفرینش جهان، کریمانه است نه عادلانه، چرا که قابلیت‌ها و استعدادهای ما خود بدون استحقاق پیشین پدید آمده‌اند. بنابراین، صورت‌ها از بی‌صورت مدد می‌گیرند و خود هیچ ندارند.

از این روست که مولانا به وضوح اعلام می‌کند: «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». اگر صورتی از صورتی دیگر کمال بخواهد، این عین گمراهی است؛ چرا که آن صورت دیگر نیز خود محتاج است. این گدایی از گدا، یا کوری عصاکش کوری شدن است. در دعاهای صحیفه سجادیه نیز می‌خوانیم: «كيف يسال محتاج محتاجا»؛ چگونه یک نیازمند از نیازمند دیگر طلب کند؟ این تفکر، ریشه در توکل، قناعت و توحید افعالی دارد و به ما می‌آموزد که حاجت حقیقی را باید به بی‌صورت برد، نه به صورت‌ها. صورت‌ها کاسه‌هایی خالی‌اند که بی‌صورت آن‌ها را پر کرده است.

نکتهٔ اساسی این است که این بی‌صورتی را نباید در مفاهیم و اندیشه‌های صرف جست. در تضرع و در افنای خویش است که او را می‌یابی، نه در تفکر و صورت‌سازی‌های ذهنی. به قول خاقانی «هیچ اگر سایه پذیرد منم آن سایه هیچ». باید هیچ شوی، همچون کاسه‌ای خالی که در تو بریزند. این همان تمثیل زیبای پیامبر است که به قومش فرمود چاله بکنند تا باران ببارد؛ آب کم جو، تشنگی آور به دست تا بجوشد آبت از بالا و پست. باید خالی کنی، نه پر کنی، تا بی‌صورت در تو جلوه کند.

مولانا برای تبیین این سفر ناخودآگاه، مثال‌هایی می‌آورد: وقتی به شهری سفر می‌کنی، ذوق و لذت بی‌صورت سفر است که تو را به سوی شهر باصورت می‌کشاند. یا وقتی به سوی یاری می‌روی، از برای مونسی و انسی بی‌صورت است که به سوی صورت او گام برمی‌داری. این انس بی‌صورت تو را به یار باصورت می‌کشاند و سپس در کنار او، لذت بی‌صورت دیگری را تجربه می‌کنی. پس در تمام این حرکت‌ها، تو حقیقتاً به سوی بی‌صورت رهسپار شده‌ای، گرچه ممکن است از این مقصود غافل باشی. تمام سیران سبل، یعنی سفر در راه‌ها و طرق، به دنبال ذوق و لذتی است که در نهایت به بی‌صورت مطلق منتهی می‌شود.

این بدان معناست که همهٔ آدمیان، به یک معنا، خداجو هستند؛ گرچه بسیاری از این جویندگی خویش بی‌خبرند و مقاصدشان را در صورت‌های نازل و زمخت می‌پندارند. آنان که به کمال مطلق می‌جویند، بی‌صورت را می‌جویند، و آنان که به لذات جزئیه و وهمیه اکتفا می‌کنند، همچنان در حرکتی پله پله از صورت‌های غلیظ‌تر به سوی صورت‌های رقیق‌تر هستند تا شاید به «الطف اللطائف» و بی‌صورت مطلق دست یابند.

مولانا در ادامه به این اشاره می‌کند که بعضی «رو سوی دم کرده‌اند» و برخی دیگر «سر گم کرده‌اند». یعنی در این عالم صورت، برخی به سر صورت‌ها (ظواهر یا مفاهیم عالی‌تر) می‌چسبند و برخی به دم آن‌ها (پایین‌ترین مظاهر). اما قوم دیگر، که پا و سرشان را گم کرده‌اند، مستقیماً به بی‌صورت نظر می‌کنند. اینان وقتی که همهٔ خود را گم کردند، همه چیز را یافتند و از فرو افتادگی به سوی کل شتافتند. اینان قطره‌وار به دریا پیوستند و خود نیز بی‌صورت شدند، که این پایان و غایت کار است.

نکات کلیدی

  • هر حرکت و جستجوی انسان، حتی در عالم صورت‌ها، ناخودآگاه به سوی بی‌صورت مطلق (خداوند) است.
  • کمال را نباید از صورت‌های دیگر جست، زیرا همه صورت‌ها خود محتاج و گدای بی‌صورت‌اند؛ طلب از محتاج، عین ضلالت است.
  • حقیقت بی‌صورت در تفکر و صورت‌سازی‌های ذهنی یافت نمی‌شود، بلکه در تضرع و افنای خویش (خالی کردن و آماده ساختن خود) آشکار می‌گردد.
  • ذوق و لذت بی‌صورت است که انسان را به سوی صورت‌ها می‌کشاند و در پس هر لذت جزئی، میل به بی‌صورت مطلق نهفته است.
  • همه انسان‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، خداجو هستند؛ تفاوت در سطح و مرتبهٔ ادراک مقصد نهایی است.
  • اوج سیر سلوک، گم کردن «پا و سر» (تمامی تعلقات و ادراکات جزئی) و پیوستن به کلیت بی‌صورت است.

Sources: d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 58:52:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。