閱讀 卷 6 國王之子們遵從「人貪求被禁止之物」的法則,說:‘我們已表現出自己的順從,但你的惡習卻不願接受順從。’他們拋開父親所有的訓誡和勸告,走向那個被禁止的城堡,結果落入了災難之井。他們的自責之魂對他們說:‘難道沒有警告者來到你們這裡嗎?’他們哭泣並後悔地說:‘如果我們聽從或理智,我們就不會成為火獄的居民。’ 詩聯 3753

M6:3753 — پس حقیقت حق بود معبود کل / کز پی ذوقست سیران سبل

پس حقیقت حق بود معبود کلکز پی ذوقست سیران سبل
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3753

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس حقیقت این است که حق تعالی معبود تمامی موجودات است، زیرا که سیر و سلوک در همه راه‌ها (سبل) برای طلب ذوق و لذتِ (بی‌صورت) اوست.

معنا: مولانا در این بیت نتیجه می‌گیرد که هر تلاشی برای لذت‌جویی و ادراک کمال، در حقیقت تلاشی ناخودآگاه برای وصول به ذات بی‌صورت و لایزال خداوند است.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از بنیادی‌ترین دیدگاه‌های هستی‌شناختی و عرفانی خویش می‌رسد؛ اینکه تمامی سیر و سلوک‌های انسان در این عالم، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، سرانجام به طلب «بی‌صورت» الهی بازمی‌گردد. او می‌گوید حقیقت این است که حق تعالی، «معبود کل» است؛ یعنی همگان، خواسته یا ناخواسته، او را می‌پرستند و به سوی او روان‌اند. اما این حرکت چگونه است؟ این «سیران سبل»، این پیمودن راه‌های گوناگون، از پی «ذوق»ی است که بی‌صورت است.

مولانا برای توضیح این نکته، مثال‌های متعددی می‌آورد: وقتی انسان به شهری سفر می‌کند (صورتی را می‌پیماید)، آن را از پی ذوق و لذتی بی‌صورت انجام می‌دهد. آن ذوق بی‌صورت است که او را به حرکت وامی‌دارد و به سمت آن شهر باصورت می‌کشاند. به همین قیاس، وقتی به سوی یاری می‌رود، از پی «انس» و مونسی بی‌صورت است. بنابراین، حرکت اصلی و باطنی انسان همواره به سوی «معنی» و «بی‌صورت» است، حتی اگر از این مقصد غافل باشد. زیبایی که در یک دوست می‌بینید، در حقیقت صورتی است از یک بی‌صورت برتر؛ و آن انسی که با او می‌گیرید، نمودی است از یک انس برتر. پس در واقع، سیر در راه‌ها، سیر به سوی بی‌معنی است.

مولانا تصریح می‌کند که هرچه انسان به بی‌صورت بیشتر رو کند، در سیرش شتابنده‌تر و کمال‌یابنده‌تر خواهد بود. اگر تنها به صورت‌ها و لذات جزئی و وهمی بچسبد، وجودش در مرتبه نازلی باقی می‌ماند، همچون حیوانی که به صورت‌ها اکتفا می‌کند. اما آدمی می‌تواند فراتر رود، از صورت‌های غلیظ و زمخت به صورت‌های رقیق‌تر و لطیف‌تر، تا سرانجام به «الطف اللطائف» و «بی‌صورت مطلق» برسد. این یک جهان‌بینی جامع است که معتقد است همه ما در نهایت «خداجو» و «بی‌صورت‌جو» هستیم، گرچه ممکن است خودمان ندانیم. در این عالم صورت، گمان می‌کنیم که از صورتی به صورتی می‌رویم، اما در باطن، از صورت‌های پُر رنگ به صورت‌های کم‌رنگ‌تر می‌گراییم.

سپس مولانا به «خطا در مصداق» اشاره می‌کند. او می‌گوید: «لیک بعضی رو سوی دم کرده‌اند / گرچه سر اصل است، سر گم کرده‌اند.» یک حقیقت که هم سر دارد و هم دم، و برخی به سمت دم آن می‌روند و سر را گم می‌کنند، در حالی که سر، اصل است. این مثل آن حکایت سیاسی است که ژاپنی‌ها می‌دانستند آمریکا گاوی وحشی است، اما سینه‌هایش را دوشیدند، در حالی که دیگران شاخ‌هایش را گرفتند و با آن جنگیدند. در این عالم صورت، انسان‌ها دچار این خطای در مصداق می‌شوند؛ به جای چسبیدن به «سر» که جوهر و حقیقت است، به «دم» که فرع و صورت نازل است، می‌چسبند. اما حتی در این حالت نیز، «کرم» آن سر منقطع نمی‌شود و از راه دم هم خود را به آنان می‌رساند. هیچ‌کس از فیض الهی محروم نمی‌ماند.

مرتبه بالاتر اما، مرتبه‌ای است که انسان «پا و سر کردند گم». یعنی نه به سر می‌چسبند و نه به دم، بلکه از هر صورت و قید و تعلقی رها می‌شوند. «چون که گم شد جمله، جمله یافتند»؛ وقتی همه چیز را دادند، همه چیز را گرفتند و واجد کل شدند. از «کمامت» و فرو افتادگی به سوی «کل» شتافتند. همچون قطره‌ای که به دریا می‌پیوندد و خود دریا می‌شود، قطره باصورت به دریای بی‌صورت می‌پیوندد و خودش هم بی‌صورت می‌شود. این غایت سیر است و این نهایت کمال انسانی است.

نکات کلیدی

  • هر ذوق و لذتی که انسان در جهان می‌جوید، در حقیقت کششی ناخودآگاه به سوی حقیقت بی‌صورت الهی است.
  • همه انسان‌ها، در عمق وجود خویش، خداجو و طالب کمال مطلق‌اند، حتی اگر از این مقصد نهایی غافل باشند.
  • زیبایی‌ها و لذات صوریِ این عالم، تنها «سبل» و راه‌هایی هستند برای رهیابی به بی‌صورت مطلق الهی.
  • خطای رایج انسان در مسیر جستجوی حق، «اشتباه در مصداق» است؛ یعنی چسبیدن به فرع (دم) و غفلت از اصل (سر).
  • عارف کامل کسی است که از تعلق به هر صورت، حتی «سر» یا «دم» آن، رها می‌شود و به «کل» می‌پیوندد.
  • فیض و کرم الهی، حتی کسانی را که به «دم» صورت‌ها چسبیده‌اند نیز محروم نمی‌گذارد.

Sources: d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 58:52:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。