閱讀› 卷 6› 獵人的故事，他將自己纏繞在草叢中，並將一把花草像帽子一樣戴在頭上，好讓鳥兒以為他是草。那隻聰明的鳥兒嗅出了一點不對勁，說這是人，我從未見過這種形狀的草，但牠並未完全識破，被他的計謀迷惑了，因為在第一次察覺時，牠沒有確鑿的證據；在第二次察覺詭計時，牠有確鑿的證據，那就是貪婪和欲望，尤其是在極度貧困和匱乏的時候。先知（願主福安之）說：貧窮幾乎就是不信› 詩聯 456

M6:456 — شد شب و بازی او شد بی‌مدد / رو ندارد کو سوی خانه رود

شد شب و بازی او شد بی‌مددرو ندارد کو سوی خانه رود
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:456

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شب شد و بازیِ او بی‌هیچ یاری به پایان رسید؛ او روی آن را ندارد که به خانه بازگردد.

معنا: این بیت وصف حال کودکی است که در گرمای بازی غافل شده و جامه‌هایش را دزد برده؛ اکنون با فرارسیدن شب (پایان عمر)، بی‌برگ‌وبار و شرمسار است و روی بازگشت به خانه (اصل و حقیقت خویش) را ندارد.

شرح

مولانا در این بیت، تصویری عمیق از ماهیت زندگی دنیا و سرنوشت انسان غافل پیش روی ما می‌نهد. داستان از کودکان بازیگوشی آغاز می‌شود که در کوچه چنان گرم بازی‌اند که از همه چیز غافل می‌شوند؛ غفلت، که به تعبیر من، با تاروپود زندگی مادی ما آمیخته است. این گرم بازی بودن، همان غفلت است، حالتی اجتناب‌ناپذیر تا زمانی که در کسوت این جهان مادی زندگی می‌کنیم. و راستش را بخواهید، مصلحت عالم به همین غفلت است؛ چرا که اگر چشمان آدمیان گشوده شود و از خواب غفلت بیدار شوند، نظام عالم بر هم خواهد خورد. غفلت یکی از رازهای حاکم بر این عالم است که گرچه فاش شده، اما به گوش کمتر کسی رسیده است.

این حکایت، رمزی از حقیقت انسان در جهان است. هر یک از ما به نوعی درگیر بازی‌ایم، از عالم تا جاهل. و در این میان، 'دزد'، یعنی 'عجل' یا مرگ، در کمین است تا 'جامه‌ها'ی ما را، که عمر و فرصت‌ها و توانایی‌های ماست، برباید. همان‌طور که مولانا می‌گوید: «آنچنان گرم و به بازی درفتاد / کان کلاه و پیرهن رفتش ز یاد.» شب که فرامی‌رسد، یعنی روز عمر به شامگاه می‌گراید و بازی به پایان می‌رسد، آنگاه است که انسان به تهی‌دستی خود اقرار می‌کند. اینجاست که حسرت به سراغش می‌آید، دریغ می‌خورد از عمری که در گرمای بازی به هدر رفته است.

«رو ندارد کو سوی خانه رود»، این اوج حسرت و شرمساری است. خانه‌ای که می‌تواند اصل و موطن حقیقی روح، یا همان دیدار با پروردگار باشد. این جمله نشان‌دهنده بی‌بهره‌گی از ذخیره معنوی و احساس خجالت از بازگشت به مبدأ است. این همان حقیقتی است که بسیاری از کسانی که مشرف به موت بوده‌اند، اعتراف کرده‌اند. در تحقیق‌هایی که می‌خواندم، بسیاری از آنان گفته بودند که اگر می‌دانستیم زندگی چنین است و مرگ این‌چنین در می‌رسد، هرگز این‌قدر جوش نمی‌زدیم و در غفلت نمی‌ماندیم. دعواها، تندی‌ها و غفلت‌ها همگی محصول این است که آدمی پایان حیات را نمی‌بیند و گمان می‌کند این بازی تا ابد ادامه دارد.

مولانا این مفهوم را به صورت‌های گوناگون در مثنوی تکرار می‌کند. در جای دیگری (داستان صیاد و مرغ) صیاد در توجیه خلوت‌گزینی خود می‌گوید: «خلق را من دزد جامه دیده‌ام.» او می‌گوید مردم، چه به شیوه حقیقی (ربودن کلاه و جبه) و چه به شیوه مجازی (گرفتن وقت و انرژی و فکر)، در کمین‌اند تا چیزی از او بدزدند و او را بی‌نوا رها کنند. نیم عمر از آرزوی دلستان و نیم عمر از غصه‌های دشمنان به هدر می‌رود. 'دلستان' چیزهایی است که دل ما را می‌رباید و ما را به خود مشغول می‌کند و 'دشمنان' کسانی هستند که با ایجاد غصه و رنج، عمر ما را می‌گیرند.

فشرده کلام این است که عمده مردم، همانند کودکان این بیت، «در تشخیص نیک و بد خود درمانده‌اند.» تنها «مست خدا» و «رهیده از هوا» است که به بلوغ روحی و عقلی رسیده است. در نهایت، مولانا دعوتی آشکار دارد: «خل هذا اللعب، بسک، لا تعد.» (این بازی را رها کن، کافی است، دیگر بازنگرد.) این دعوت، در واقع دعوت به نوعی «نگاه درجه دوم» و «مایندفولنس» (ذهن‌آگاهی) است؛ یعنی آدم به زندگی از بیرون نگاه کند، تماشاگر بازی زندگی خود باشد، نه صرفاً بازیگر. این نگاه بیرونی و از ارتفاع به کاری که می‌کنیم، نهایت اهمیت را دارد و در واقع دروازه خروج از غفلت است. گرچه این پرده‌های غفلت تودرتو هستند و خارج شدن از یکی به معنای ورود به دیگری است، اما با مدد بزرگانی چون مولانا می‌توان پاره‌ای از این پرده‌ها را درید تا به سوی زندگی دیگر و بیداری کامل در جهان دیگر گام نهاد.

نکات کلیدی

  • زندگی دنیا به مثابه بازی‌ای فریبنده است که انسان را از حقیقت و آماده‌سازی برای بازگشت به اصل خویش غافل می‌کند.
  • غفلت از ماهیت موقت حیات و فرارسیدن «شب» (مرگ)، سبب می‌شود که انسان عمر خود را به بطالت بگذراند و ذخیره‌ای معنوی نیندوزد.
  • «رو ندارد کو سوی خانه رود» نماد شرمساری و حسرت در لحظه پایان عمر است، وقتی که فرد تهی‌دست و بی‌بهره از اعمال شایسته می‌ماند.
  • مولانا تاکید می‌کند که «غفلت» حالتی فراگیر و اجتناب‌ناپذیر در این عالم است، اما آگاهی از آن خود گامی مهم در مسیر بیداری است.
  • دعوت به «خل هذا اللعب» به معنای تمرین «نگاه درجه دوم» یا «مایندفولنس» است؛ خروج از بازی و تماشاگر زندگی خود بودن.
  • تجارب نزدیک به مرگ نشان می‌دهد که حسرت بر غفلت‌های گذشته و بی‌توجهی به پایان حیات، یکی از دردهای مشترک آدمیان است.

Sources: d6-s11 · 00:03:20 d6-s11 · 00:04:59 d6-s11 · 01:07:24 d6-s10 · 00:56:22

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。