M1:535 — صد هزاران دفتر اشعار بود / پیش حرف امیی‌اش عار بود

此节诗句通过一个强烈的对比，阐述了神启知识（天启之学）与人类习得知识（人类之学）之间无法逾越的鸿沟。鲁米刚刚用摩西的 عصا (ʿaṣā, 手杖) 胜过法老的千军万马、耶稣的 دم (dam, 气息) 超越盖伦的全部医术为例，说明了神力与人力的悬殊。

这节诗句将此论点推向了言语和知识的领域。“诗书十万卷”代表了人类文化、艺术和智识成就的巅峰。然而，这一切在先知穆罕默德的“文盲一字”面前，都成了“羞惭” (عار, ʿār)。这里的“文盲” (امی, ummī) 是一个关键的伊斯兰神学概念，特指先知穆罕默德不识字、未曾受过人间教育的状态。这并非缺陷，而是他接收神启（《古兰经》）之纯粹性的证明——他的言语并非来自博览群书，而是直接源于神圣的源头。

因此，鲁米在此并非贬低诗歌或学问本身，而是要点明它们的局限性。人类最精妙的智慧，在来自神的那种改变现实、赋予生命的“一字”面前，显得苍白无力。这与前文那位自负的维齐尔（宰相）形成对照，他试图用自己的“聪明”和“计谋”去对抗神意，最终只会自取其辱。

مولانا در این بخش از مثنوی، قدرت بی‌نهایت الهی را در برابر کوشش‌های محدود و ناچیز بشری قرار می‌دهد. او برای روشن کردن این تقابل، نمونه‌های تاریخی می‌آورد. در بیت‌های قبل، از عصای موسی در برابر هزاران نیزه‌ی فرعون و از نَفَسِ حیات‌بخش عیسی در برابر تمام دانش پزشکی جالینوس یاد می‌کند.

این بیت، این مقایسه را به اوج خود می‌رساند و به پیامبر اسلام (ص) اشاره می‌کند. صفت «اُمّی» (درس‌نخوانده) در اینجا نقشی کلیدی دارد. این صفت تأکید می‌کند که قرآن، کلامی که فصیح‌ترین شاعران و سخنوران عرب را به زانو درآورد، محصول دانش اکتسابی و بشری نبود، بلکه سرچشمه‌ای الهی داشت. در برابر این کلام آسمانی، تمام دیوان‌های شعر و کتاب‌های ادبی که حاصل ذوق و قریحهٔ انسان‌هاست، نه تنها رنگ می‌بازند، بلکه «عار» و مایهٔ شرمندگی‌اند.

منظور مولانا تحقیر شعر و ادبیات نیست، بلکه نشان دادن تفاوت ماهوی میان هنر بشری و وحی الهی است. هنر انسان، هرچقدر هم که والا باشد، از منبعی محدود و انسانی برمی‌خیزد، اما کلام پیامبر از اقیانوس بی‌کران علم الهی نشأت گرفته و از همین رو، قدرتی مطلق و بی‌بدیل دارد. این بیت در واقع دعوتی است به درک عظمت وحی و تواضع در برابر معرفتی که از عقل و هنر انسان فراتر می‌رود.