M3:4186 — چون چنین بردیست ما را بعد مات / راست آمد ان فی قتلی حیات

此联诗是鲁米宇宙观的核心表达，即“死亡”并非终结，而是一系列转化与升华过程中的一环。在之前的诗句中，鲁米描绘了一个宏大的存在阶梯：无机物“死”后成为植物，植物“死”后成为动物，动物“死”后成为人类，而人类通过灵性的“死亡”则能超越自身，融入更高的神性实在。

这里的“将死”（مات, māt）借用了象棋术语，意为看似走投无路的绝境，即物理性的死亡或自我的消融。然而，紧随其后的却是“胜利”（برد, bord），即生命的跃升。因此，这句诗是在肯定前一句所引用的哈拉智（al-Ḥallāj）的名言：“杀了我吧，我信赖的朋友们！因我之死中，确然有生。”（اقتلونی یا ثقاتی ان فی قتلی حیاتی）。鲁米认为，整个宇宙的运行规律都印证了这位殉道苏菲的洞见：每一次牺牲、每一次放下低等自我，都是为了在一个更广阔、更真实的层面上重获新生。

مولانا در اینجا به فلسفه‌ی تحول و تکامل در هستی اشاره می‌کند که در ابیات پیشین آن را شرح داده است. او توضیح می‌دهد که چگونه جمادات به نباتات، نباتات به حیوانات، و حیوانات به انسان تبدیل می‌شوند و در هر مرحله، «مرگِ» صورت قبلی، شرط «زندگی» در مرتبه‌ی بالاتر است. برای مثال، گیاه می‌میرد تا غذای حیوان شود و به حیات حیوانی دست یابد.

این بیت نتیجه‌گیری این فرآیند است. مولانا می‌گوید وقتی می‌بینیم که «مات» شدن و مردن در هر مرحله، در واقع یک «بُرد» و یک جهش به مرتبه‌ای والاتر است، پس سخن مشهور منصور حلاج، عارف بزرگ، معنای عمیق خود را نشان می‌دهد. حلاج فریاد می‌زد: «اقتلونی یا ثقات، ان فی قتلی حیات» یعنی «ای یاران معتمد، مرا بکشید که زندگی من در کشته شدن من است.»

منظور حلاج و مولانا، مرگ فیزیکی صرف نیست، بلکه «مردن» از خودِ محدود و نفسانی و صفات پست است تا روح بتواند در مرتبه‌ای بالاتر و الهی زنده شود. این «کشته شدن» در راه عشق، عین زندگی جاودان است و بزرگترین پیروزی برای سالک محسوب می‌شود.