阅读 卷 6 讲述一个猎人的故事:他把自己缠绕在草丛中,把一束鲜花戴在头上当作帽子,以便让鸟儿以为他是草。那只聪明的鸟儿稍微闻到了一些气味,觉得“这个人是人类,我从未见过这种形状的草”。但它并没有完全闻出来,被他的诱惑所迷惑,因为它最初的感知并没有决定性。在第二次感知到诡计的时候,它有了决定性的判断,那就是贪婪和欲望,尤其是在极度贫困和匮乏的时候。先知(愿主福安之)说:“贫穷几乎就是不信。” 诗联 453

M6:453 — کودکان گرچه که در بازی خوشند / شب کشانشان سوی خانه می‌کشند

کودکان گرچه که در بازی خوشندشب کشانشان سوی خانه می‌کشند
✦ 以中文呈现此诗联

M6:453

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کودکان، گرچه که غرقِ بازیِ خود شادند، اما شب با کششی بی‌امان آن‌ها را به سوی خانه می‌خواند. معنا: این بیت تمثیلی است برای غفلت بشر در زندگی که همچون کودکان به بازی‌های دنیا مشغول است و از کشش ناگزیر مرگ و بازگشت به خانهٔ اصلی خود غافل می‌ماند.

شرح

من معتقدم این بیت، دریچه‌ای گشوده بر یکی از عمیق‌ترین و بنیادی‌ترین مباحث مولانا: غفلت بشری. او در اینجا با تمثیلی ساده و دلنشین از کودکان که غرق در بازی‌های کوچه و بازارند، حال و روز اغلب آدمیان را به تصویر می‌کشد. کودکان چنان به بازی سرگرم می‌شوند که زمان از دستشان می‌رود و حتی لباس و کفش خود را فراموش می‌کنند یا از دست می‌دهند. آنگاه که شب فرامی‌رسد، نیرویی ناگزیر آن‌ها را به سوی خانه می‌کشد، حال آنکه شرمسار و تهی‌دست‌اند.

این «شب» در مثنوی مولانا، بی‌هیچ تردیدی، کنایه از اجل و فرجام عمر است؛ غروبی است که بازی روزگار را به پایان می‌رساند. ما آدمیان نیز، از عالم تا جاهل، در گرمای بازی‌های زندگی چنان غرق شده‌ایم که از پایان این بازی غافل می‌مانیم. مولانا با قاطعیت می‌گوید که این غفلت، نه یک نقصان فردی صرف، بلکه یکی از رازهای حاکم بر نظام هستی است. گویی مصلحت عالم بر این است که چشمان آدمیان تا حدی بر حقایق مطلق بسته بماند؛ چرا که اگر پردهٔ غفلت به یکباره برداشته شود و همه از خواب بیدار شوند، «نظام عالم بر هم خواهد خورد.» این همان وضعیتی است که نادرند کسانی که بتوانند از این مدار غفلت بگریزند.

مولانا در ادامهٔ این حکایت، حال انسان را در این بازی بیشتر شرح می‌دهد. ما نیم عمر خود را صرف «آرزوی دلستان» می‌کنیم – دلبرانی که دل و زمان ما را می‌برند، یا همان مشغولیت‌های فریبندهٔ دنیا. نیم دیگر عمر را نیز در «غصه‌های دشمنان» می‌گذرانیم. در هر دو حال، ما را تهی‌دست و تهی‌مغز می‌یابیم. این یعنی «این یکی کلاه منو می‌بره، اون یکی جبه منو می‌بره، اون یکی کفش منو می‌بره». به عبارت دیگر، وقت ما، پول ما، انرژی ما، و حتی «مغز» ما در این تعاملات و مشغولیت‌های دنیوی به تاراج می‌رود. در حقیقت، مردم در کمین‌اند که چیزی از ما بدزدند، و این دزدی، بیش از آنکه مادی باشد، غارت سرمایه‌های وجودی ماست.

آن صیادی که در ادامهٔ حکایت از او سخن می‌رود، در توجیه خلوت‌گزینی خود می‌گوید که «خلق را من دزد جامه دیده‌ام.» او این تهمت را به مردم می‌زند، چون می‌بیند که چگونه با مشغول کردن ما به خودشان، وقت و عمر و انرژی ما را می‌ستانند. بنابراین راه خلوت و انقطاع از خلق را برمی‌گزیند تا از این غارت مصون بماند. اینجاست که مولانا با زبان عربی ندا سر می‌دهد: «خل هذا اللعب، بسک، لا تعد» – این بازی را رها کن، کافی است، دیگر بازنگرد. این ندا یک فرمان است، یک دعوت به بیداری. دعوت به یک «نگاه درجه دوم»، نوعی «مایندفولنس» که به ما امکان می‌دهد از بالای سر خود به بازی‌هایمان نگاه کنیم. این همان دروازهٔ خروج از غفلت است. گرچه بیرون آمدن از یک غفلت ممکن است ما را به غفلت دیگری بیندازد، اما این بیداری آغاز راه است. غفلت تنها وقتی به طور کامل زدوده می‌شود که ما وارد جهانی دیگر و حیاتی دیگر شویم، اما تا آن زمان، می‌توانیم با یاری بزرگان و چنین تذکراتی، پاره‌ای از این پرده‌های تو در توی غفلت را بدریم.

نکات کلیدی

  • زندگی در این دنیا همچون بازی‌ای است که اغلب انسان‌ها، از عارف تا عامی، در آن غرق شده‌اند.
  • «شب» نماد مرگ و پایان زندگی است که ناگزیر انسان را به سوی خانهٔ اصلی خود می‌کشاند.
  • غفلت، نه یک نقص فردی، بلکه یک راز و مصلحت الهی است که نظم عالم بر آن بنا شده است.
  • انسان در گرمای بازی، وقت و سرمایه‌های وجودی خود را از دست می‌دهد و در پایان، تهی‌دست می‌شود.
  • دعوت به «نگاه درجه دوم» و مایندفولنس راهی برای خروج از این غفلت و مشاهدهٔ خود از بیرون است.
  • رهایی کامل از غفلت در این دنیا ممکن نیست و تنها در حیاتی دیگر به وقوع می‌پیوندد.

Sources: d6-s11 · 00:03:20 d6-s11 · 00:04:59 d6-s11 · 01:07:24 d6-s10 · 00:56:22

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.