M1:482 — از نظر چون بگذری‌ و از خیال / کُشته‌باشی نیم‌شب شمع‌ِ وصال

这句诗出自一个故事，故事中一位奸诈的基督教大臣为了迷惑信徒，故意引用了许多看似矛盾的灵性教诲。

此处的“视觉”（نظر）和“想象”（خیال）并非指普通的感官，而是指行者在灵性道路上所依赖的心灵观想、智识洞见和精神意象。它们就像在黑夜中指引方向的“蜡烛”（شمع）。而“合一”（وصال）则是苏菲行者追求的最终目标——与神性的最终结合。

这句诗是诸多矛盾教诲中的一句，它提出一个警告：虽然最终的目标是超越一切形式和心像，但如果行者在尚未抵达终点、仍处于“午夜”（نیم‌شب）的黑暗探索阶段时，就急于抛弃这些必要的工具，那无异于自己吹灭了蜡烛。其结果不是获得更高的真理，而是在黑暗中彻底迷失，断绝了与目标联结的希望。鲁米在此展示了灵性指导的复杂性——在错误的时机遵循正确的教诲，也可能导致灾难性的后果。

این بیت یکی از گزاره‌های متناقضی است که وزیر مسیحی برای گمراه کردن یهودیان به کار می‌برد. او در اینجا دیدگاه کسانی را بیان می‌کند که به ابزارهای شناخت بشری، یعنی «نظر» (ادراک حسی و عقلی) و «خیال» (قوه‌ی تخیل و صورت‌گری ذهن)، به عنوان تنها راهنما اهمیت می‌دهند.

از این دیدگاه، «نظر» مانند شمعی است که راه را در تاریکی شب روشن می‌کند. «وصال» یا رسیدن به حقیقت، هدفی است که در این تاریکی باید به آن دست یافت. بنابراین، کنار گذاشتن و «گذشتن» از این ابزارها، مانند این است که سالک در نیمه‌شب، تنها شمعی را که در دست دارد خاموش کند. نتیجه‌ی این کار، فرومانذن در تاریکی مطلق و نرسیدن به مقصد است.

مولانا این دیدگاه را بلافاصله در بیت بعدی نقض می‌کند و می‌گوید که باید این شمع را کشت تا به جای آن صد هزار نور دیگر از عالم غیب پدیدار شود. اما در این بیت خاص، او صرفاً دیدگاه مخالف را با تمام قدرت بیان می‌کند تا نشان دهد چگونه می‌توان با استفاده از نیمه‌حقیقت‌ها، راه را بر سالک بست و او را در تردید نگاه داشت.